‘Het is verschrikkelijk. Er gebeurt nu zo veel tegelijk in de wereld. Oekraïne, Israël en nu dit. Je zou bijna het nieuws expres gaan vermijden’, zegt Lia Langemark, een Zweedse consultant die op weg is naar haar kantoor in Stockholm. ‘Het is totale gekte’, zegt de 25-jarige makelaar Philip (die niet met zijn achternaam in de krant wil). ‘Alsof de wereld één groot Wilde Westen is geworden.’
Het is een gevoel dat wel meer Zweden hebben, de dag na de terroristische aanslag op Zweedse voetbalfans in Brussel. Een 45-jarige Tunesische man schoot daar maandagavond twee 60-plussers dood. Een derde Zweed, een man van in de zeventig, ligt zwaargewond in het ziekenhuis. De drie stonden naar verluidt op het punt een taxi te nemen naar het Koning Boudewijnstadion, waar Zweden het opnam tegen België. Zeker een van hen zou gekleed zijn geweest in het geel van de nationale ploeg. ‘Ze werden doodgeschoten om de simpele reden dat ze Zweeds waren’, aldus de Zweedse premier Ulf Kristersson dinsdag tijdens een persconferentie. ‘Het is onbevattelijk dat zij nooit meer thuis zullen komen.’
Over de auteur
Jeroen Visser is correspondent Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië. Hij is auteur van het boek Noord-Korea zegt nooit sorry.
Veel Zweden vreesden voor een aanslag sinds afgelopen zomer de terreurdreiging werd verhoogd naar het op een na hoogste niveau. Dat was mede het gevolg van de koranverbrandingen in het land en de dreigementen van terroristische organisaties als Al Qaida en IS die daarop volgden. Of de koranverbrandingen het motief vormden van de dader is nog niet zeker. Wel waarschuwde de Zweedse regering zijn burgers in het buitenland om waakzaam te zijn. De Zweedse voetbalbond ging nog een stap verder en raadde voetbalfans aan in het buitenland voorlopig geen geel meer te dragen.
In zijn toespraak riep premier Kristersson de Zweden op om pal te staan voor de democratie en de open samenleving. Tegelijk legde hij de nadruk op meer veiligheidsmaatregelen, zoals een betere grensbewaking in de EU en in Zweden. ‘Ik begrijp dat veel Zweden boos en bezorgd zijn’, aldus de premier. ‘Dit is een tijd voor meer veiligheid, voor meer voorzichtigheid, voor meer waakzaamheid. We mogen simpelweg niet naïef zijn.’
Kristersson zei dat de dader de afgelopen jaren ‘af en toe’ in Zweden was geweest, maar niet op de radar stond van de Zweedse politie of inlichtingendiensten. Hij kondigde aan dat de autoriteiten strenger gaan optreden tegen migranten die geen verblijfsvergunning hebben gekregen en niet in Zweden mogen blijven. ‘Wie hier niet mag zijn, moet Zweden onmiddellijk verlaten.’
Deze opstelling past in de agenda van zijn centrum-rechtse kabinet, dat met gedoogsteun van de radicaal-rechtse Zweden Democraten wil breken met het ‘naïeve’ beleid van vorige regeringen. De coalitie wil het aantal immigranten terugdringen naar het EU-minimum en het bendegeweld in het land bestrijden met hardere straffen en sinds kort zelfs met de inzet van het leger.
De aanslag zal ook het debat over de koranverbrandingen weer een nieuwe boost geven. Na een reeks van koranverbrandingen afgelopen zomer – uitgevoerd door twee immigranten uit Irak – onderzoekt de regering of het mogelijk is de wet aan te passen, zodat de politie vergunningen voor de verbrandingen makkelijker kan weigeren. Nu mag de politie koranacties alleen weigeren als er een direct gevaar dreigt voor de openbare orde, een verhoogde terrorismedreiging was tot nu toe niet voldoende.
Een aanscherping van de wet kan volgens peilingen op steun rekenen van een meerderheid van de Zweden. Die steun zal door de aanslag waarschijnlijk groeien. ‘Als je het mij vraagt is het totaal verkeerd dat we koranverbrandingen toestaan. Ik ben zelf christen en ik snap dat het moslims provoceert. Je staat toe dat hun heilige boek op straat verbrand wordt. Dat moet niet mogen’, zegt makelaar Philip.
Mogelijk had de dader (nog) een ander motief. Zweedse media berichtten dinsdag dat de man op sociale media commentaar leverde op berichten dat in Zweden kinderen van migranten bij hun ouders worden weggehaald. De veiligheidsdiensten waarschuwden eerder al dat deze complottheorie in moslimlanden wordt aangewakkerd er ook voor heeft gezorgd dat het land een favoriet doelwit is geworden voor terroristen.
De aanslag wakkert zo de bezorgdheid aan over een volgende daad van geweld op eigen bodem, maar volgens de veiligheidsdienst Säpo is het niet nodig het dreigingsniveau nog een stap te verhogen. Ook op straat blijven veel Zweden nuchter. ‘Wat kun je doen? Je kunnen moeilijk stoppen met alles, en niet meer naar je werk gaan’, zegt beveiligingsmedewerker Charlotte, die op weg is naar haar kantoor.
Langemark wijst erop dat er nu al tal van aanslagen zijn in Zweden, niet door terroristen maar door de vele met elkaar strijdende drugsbendes. ‘Op een kilometer van mijn huis is vorige maand een minderjarige doodgeschoten en verderop in mijn wijk is een bomaanslag gepleegd op een huis. Dat is veel erger voor het beeld van Zweden in het buitenland.’
Al het geweld in binnen- en buitenland knaagt aan het (zelf)beeld van de Zweden, die zichzelf het liefst zien als globetrotters die overal op de wereld welkom zijn met hun meubels of hun idealen. Een columnist van de grootste krant van Zweden, Dagens Nyheter, sprak dinsdag zorgelijk over de ‘dodelijke haat tegen Zweden’. ‘De aanslag in Brussel gooide ons van de ene nachtmerrie in de andere.’
In het hoofdredactioneel commentaar sloeg de krant een meer strijdbare toon aan. ‘De terroristen willen verdeeldheid zaaien en onze samenleving minder vrij en minder tolerant maken. Dat zullen we nooit laten gebeuren. Wij zullen het Zweedse shirt met trots dragen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden