Om 02:41 uur stopte Michał Wittenbeck (46) uit Wrocław zijn biljet eindelijk in de stembus. Hij is daarmee vermoedelijk de laatste kiezer in Polen. Hij stond zondagavond in wat progressief dagblad Gazeta Wyborcza ‘de langste verkiezingsrij van Polen’ noemt. Toen de stembussen sloten om 21:00 uur, stonden er circa duizend mensen te wachten voor het stemlokaal van buitenwijk Jagodno.
Het was de derde keer die dag dat Wittenbeck, die een winkel met Spaanse delicatessen runt, naar het stemlokaal ging. Steeds stonden er te veel mensen. Uiteindelijk ging hij ’s avonds net op tijd in de rij staan. ‘Het waren slechts een paar uur van mijn leven. Het was een erezaak, zodat ik mezelf de volgende ochtend aan zou kunnen kijken in de spiegel’, vertelt hij aan de telefoon.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Ook in andere Poolse steden stonden lange rijen. De opkomst was massaal. Al gedurende de dag meldde de landelijke kiescommissie dat er significant meer mensen zijn gaan stemmen dan bij de vorige verkiezingen, vier jaar geleden. Maandagmiddag was de opkomst meer dan 73 procent, volgens exitpolls in de steden zelfs 80 procent. Ter vergelijking: bij de eerste gedeeltelijk vrije verkiezingen in Polen in 1989, toen het land zich ontworstelde aan het communisme, ging 62,7 procent van de Polen stemmen. De opkomst zondag is het hoogst in de geschiedenis van het democratische Polen.
Op maandag worden nog de hele dag stemmen geteld. Kiesbureaus hebben een hoge werklast. De landelijke kiescommissie kondigde aan dinsdagochtend de definitieve uitslag te zullen hebben. Toen maandagmiddag driekwart van de districten was geteld, ontstond een beeld dat sterk lijkt op de exitpolls: 37 procent voor PiS en 29,2 procent voor KO. Dat geldt ook voor potentiële coalitiepartners van KO: Derde Weg (14,5 procent) en Links (8,3 procent).
Het extreem-rechtse Konfederacja, dat veel slechter presteerde dan in de peilingen van de afgelopen weken, blijft steken op 7,2 procent. Een dergelijke uitslag betekent dat het zeer onwaarschijnlijk is dat PiS een regering weet te vormen – en een mogelijk pad naar de macht voor de drie oppositiepartijen.
Het is nog onduidelijk in hoeverre de hoge opkomst heeft bijgedragen aan het goede resultaat van de oppositie, maar er zijn wel opvallende trends.
In de rij in Wrocław waren ‘bijna alleen maar jonge mensen’, zegt Wittenbeck. ‘Jonge mensen die genoeg hebben van hoe het er in dit land aan toegaat.’ Voor hem is er eigenlijk geen partij ‘die op dezelfde manier naar de wereld kijkt als ik’, toch vond hij het belangrijk om te stemmen. Op welke partij wil hij niet zeggen, ‘maar niet op PiS’. De drukte in Jagodno had naast de hoge opkomst ook een organisatorische reden: het stemlokaal was veel te klein voor de snelgroeiende buitenwijk. Desondanks zetten kiezers zondagavond door. ‘Je kunt beter vier uur dan vier jaar wachten’, zei een van hen tegen Gazeta Wyborcza.
Niet alleen in Wrocław zijn veel jonge Polen gaan stemmen, volgens de exitpolls. In de leeftijdsgroep van 18 tot 29 was de opkomst 68,8 procent, tegenover 46,4 procent in 2019. Van hen stemde 62,9 procent op een van de drie oppositiepartijen: Burgercoalitie, Derde Weg en Links. Ook Poolse vrouwen zijn in groten getale op komen dagen. Voorafgaand aan de verkiezingen wees een rapport van onderzoeksbureau Batory er nog op dat bijna de helft van de vrouwen onder de 49 niet zou gaan stemmen.
Verschillende campagnes probeerden de opkomst onder vrouwen te verhogen, zoals ‘Jullie vrouwen zijn stil geweest’. In dit filmpje komen meerdere vrouwen in beeld, terwijl je op de achtergrond stemmen van PiS-politici hoort. Zoals PiS-leider Kaczyński, die zegt dat vrouwen geen kinderen meer krijgen omdat ze zich in de hoofdstad ‘een stuk in de kraag zuipen’. ‘We hebben 52 procent van de stemmen’, eindigt het filmpje.
Overigens stemde 36,5 procent van de vrouwen alsnog op PiS, volgens de exitpoll. Maar opvallend genoeg was volgens opiniepeiler OBG voor 16,5 procent van de kiezers ‘abortus en vrouwenrechten’ de belangrijkste reden om te gaan stemmen. Voor 27,8 procent van de ondervraagde kiezers was de economische situatie van Polen de belangrijkste drijfveer. Niet migratie en vluchtelingen, thema’s waarmee PiS een polariserende campagne voerde.
Volgens Bogusław Chrabota, hoofdredacteur van het centristische dagblad Rzeczpospolita, is de hoge opkomst te danken aan de snoeiharde verkiezingscampagne van PiS, vol angst en haat. Dit veroorzaakte ‘emotionele rillingen bij Polen’, zei hij in een speciale live-uitzending van de krant. Hiermee kregen ze meer eigen kiezers de deur uit, maar werd ook een tegenbeweging onder oppositiestemmers gemobiliseerd. De partij is zo ‘verantwoordelijk voor zijn eigen ondergang’, aldus Chrabota.
Op maandag lijkt een volgende regering van PiS ver weg. De partij krijgt zeer waarschijnlijk geen meerderheid in het Poolse Lagerhuis. Een sleutelrol is komende weken weggelegd voor de Poolse president, Andrzej Duda, die veel invloed heeft op het samenstellen van een regering. Hij moet een kandidaat-premier kiezen die een regering gaat vormen. Het is nu de vraag of hij eerst iemand van de grootste partij PiS kiest, waar Duda’s politieke loyaliteit ligt, of van de oppositie.
Met een historisch hoge opkomst is de besliste winnaar van deze verkiezingen de democratie zelf. In de langste rij van het land was de sfeer in elk geval feestelijk, zegt Wittenbeck. ‘De sfeer was fantastisch. De bewoners van Jagodno zagen ons staan en kwamen naar buiten met warme thee, koffie, sandwiches en fruit. Twee restaurants brachten zelfs pizza’s.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden