Er was eens… een animatiestudio. Op 16 oktober 1923 richtten de broers Roy en Walt Disney in Burbank, California samen hun tekenfilmstudio op. Het is in die tijd nog een studio voor korte tekenfilms, zoals Steamboat Willie (1928), een 7 minuten en 23 seconden durend filmpje (mét geluid!) dat succesvol de wereld overging. Het filmpje vormde bovendien het debuut én de doorbraak van Mickey Mouse. In Steamboat Willie zien we Mickey, nog zwart-wit, fluitend aan het roer van een stoomschip – het fragment dient nog altijd als logo van Disney-films.
Al snel zou de jonge animatiestudio andere, nieuwe, revolutionaire tekenfilminnovaties doen. Golden tekenfilms in die tijd nog als oppervlakkig, vrolijk vermaak van maximaal tien minuten, Disney was ervan overtuigd dat er meer potentie school in tekenfilmfiguren: spanning, ontroering, een heus verhaal, ja, misschien wel een productie op volwassen speelfilmlengte.
Vanaf 1923 liet Disney medewerkers zoeken naar de ideale hoofdpersonen voor zo’n avondvullende tekenfilm, en deed dat ook zelf, in 1935, op een reis door Europa, waar hij sprookjes, sagen, mythen, folklore en zowat de volledige Europese kinderliteratuur verzamelde en mee terug naar huis nam. Dat resulteerde in 1937 in de eerste lange animatiefilm ooit: Snow White and the Seven Dwarfs, naar het sprookje van de gebroeders Grimm. Het vertrouwen in succes was nog niet wijdverspreid: Walt moest zijn huis verpanden om aan geld te komen en collega’s verklaarden hem voor gek. Maar iedereen weet hoe dit sprookje eindigde: in een kassucces. Nog altijd is Sneeuwwitje één van de succesvolste (handgetekende) animatiefilms ooit.
Dit vrolijk herverpakken van vaak Europese sprookjes, gelardeerd met liedjes en steevast voorzien van een nieuw, happy end, bleek een gouden greep; een magische toverformule die tot op de dag van vandaag doorwerkt. Inmiddels is de studio honderden korte films en 61 lange animatiefilms verder. Eind goed, al goed. Of niet?
Na dat vroege tekenfilmsucces zou de markt ook weer instorten, zozeer dat Disney in de jaren tachtig zelfs overwoog de animatieafdeling op te doeken. In de jaren negentig volgde weer een ongekende bloei, met The Little Mermaid (1989), Beauty and the Beast (1991), Aladdin (1992) en Mulan (1998). Ook in recente jaren wisselen kassuccessen en artistieke en commerciële missers elkaar af.
Over de auteur
Herien Wensink is chef kunst van de Volkskrant en theaterrecensent. Ze schrijft over toneel, film, series en popcultuur in bredere zin.
Wie honderd jaar tekenfilmgeschiedenis overziet, ziet de korte bioscoopopwarmertjes eerst transformeren tot spannende avonturen op speelfilmlengte, en in recenter jaren uitgroeien tot diepgravende, serieuze psychologische studies. Studies naar bijvoorbeeld rouw (The Lion King) puberteit (Turning Red, Frozen), migratie (Encanto), klimaatverandering (Vaiana, Strange World, Frozen), en ‘anders-zijn’(Frozen), waarbij dat ‘anders-zijn’ door elke belangengroep weer anders wordt geïnterpreteerd. (Zing maar mee: ‘No right, no wrong, no rules for me/ I’m free!’)
Kijk alleen al hoe Disney in de loop der tijd anders is gaan omspringen met de dood: van simpele plotvondst om het avontuur in gang te zetten, werd dit in de loop van tijd een volwassen, veelomvattend thema, een vehikel om kinderen te leren over complexe emoties als schuldgevoel en rouw.
Lees hiereen beschouwing over de dood in Disneyfilms, van Bambi (1942) tot Pixars Coco (2017).
Van kinderlijke droomfabriek groeide de studio de laatste jaren uit tot een behoorlijk volwassen emancipatiemachine, met films die interessant zijn voor jong en oud. Want zoals Disney zelf ooit al constateerde: ‘Adults are only kids grown up’.
Die ontwikkeling is goed te zien aan de transformatie van Disney-prinsessen, schrijft Angela Wals, naar eigen zeggen als kind ‘in een ketel vol Disney gevallen’. Wals onderscheidt in een eeuw Disneyhistorie vijf ‘prinsessengolven’. Doornroosje, Sneeuwwitje en Assepoester vormen de eerste golf, zij zijn allen poetsende, passieve slachtoffers die de romantische liefde als enig verlangen hebben. Ze hebben persoonlijkheid noch ‘agency’ – Doornroosje ligt nota bene het grootste deel van de film te slapen.
Na bijna dertig jaar volgt in de jaren negentig de tweede golf, met prinsessen als Ariel, Belle en Jasmine. Deze prinsessen zijn rebels en moedig en hebben duidelijke verwachtingen van het leven. Belle wil de kneuterigheid van haar dorp snel achter zich laten en hoopt op grote avonturen in de great wide somewhere. Jasmine verlangt naar een vrij leven buiten de paleismuren. Ariel wil weten wat vuur is en hoe het brandt. Ze wil aan land.
Mooie plannen, al lijken ze die spontaan te vergeten zodra er een love interest wordt geïntroduceerd in hun leven. En ze leefden nog lang en gelukkig.
De jongste prinsessen trekken gelijk op met de vierde feministische golf, aldus Wals. Prinsessen als Merida, Vaiana, Anna en Elsa zijn assertief, tonen leiderschap, helpen andere vrouwen én zijn niet geïnteresseerd in romantische liefde. De roodharige, Schotse prinses Merida verandert in Brave zelfs haar moeder in een beer om onder een gearrangeerd huwelijk uit te komen. Bij Vaiana speelt dit alles überhaupt niet: ze redt de wereld van de ondergang, dat was het. Elsa wordt in beide Frozen-films niet verliefd.
Na vele decennia van het promoten van traditionele gezinswaarden (het sprookjeshuwelijk!) lijkt Disney wat betreft maatschappelijk engagement en gevoel voor de tijdgeest een paar flinke stappen vooruit te hebben gezet, zozeer zelfs dat radicaal-rechts zijn pijlen nu geregeld richt op de veronderstelde ultrawoke agenda van het bedrijf.
Toen Disney bijvoorbeeld bekendmaakte dat de nieuwe Ariel in de liveactionremake van de The Little Mermaid zou worden gespeeld door de zwarte actrice Halle Bailey, deelden reactionaire zeemeerminnenfans hun onvrede onder de hashtag #NotMyAriel.
Recent kwam ook actrice Rachel Zegler onder de vuur te liggen. De hoofdrolspeelster van de geplande remake van Snow White (de ‘dwergen’ zijn alvast heel progressief uit de titel verdwenen) liet zich nogal kritisch uit over het origineel. Ze noemde de oorspronkelijke film uit 1937 ‘eng’ en ‘extreem gedateerd’, en omschreef de volhardende prins als ‘een stalker’. Zegler keek vast vooruit naar de nieuwe bewerking: ‘Ze gaat niet gered worden door de prins en ze gaat niet dromen van ware liefde.’
Ook kleine zeemeermin Halle Bailey is in de liveactionremake een stuk zelfredzamer. Zijzelf, en niet prins Erik, verslaat hier zeeheks Ursula. Zoenen in een sprookje moet tegenwoordig ook met ‘consent’, bleek uit deze remake met nieuwe songteksten (‘Use your words, boy, and ask her’) - opnieuw voer voor cultureel-conservatieven.
Zo boekt het magisch koninkrijk onmiskenbaar maatschappelijke vooruitgang, maar kampt in dit jubileumjaar tegelijk met een paar ernstige plagen. Filmredacteur Bor Beekman onderscheidt er vier, waarvan de gekste misschien wel de cultuuroorlog is die gouverneur Ron DeSantis voert tegen pretpark Disney World in Florida.
Nadat voormalig Disney-ceo Bob Chapek zich uitsprak voor homorechten, en Disney-tekenaars pleitten voor meer ‘queer verhalen’ bond de Republikeinse DeSantis als een ouderwetse tekenfilmschurk juridisch de strijd aan met het koninkrijk van woke. Het zou grappig zijn als het niet zo tragisch was. Wonderlijk is wel dat Disney zich hiermee nog meer de heldenrol van progressieve gelijkheidsstrijder kan aanmeten, een rol die in honderd jaar Disneygeschiedenis niet per se vanzelfsprekend was.
Het zal de fans allemaal een zorg zijn. Die laven zich maar wat graag aan warme, donzige jeugdherinneringen, aan nostalgie en troostrijke tekenfilmmagie. Zo ook Angela Wals, die haar twee dochters (3 en 8 jaar) weer net zo ziet genieten van het Magisch Koninkrijk als zij. Maar tijden veranderen toch, een beetje, want Wals souffleert nu tijdens het kijken wel consequent feministisch commentaar. Spiegeltje, spiegeltje aan de wand: wat moet ik met al die prinsessen zonder verstand?
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden