‘Eerst een slag om de arm: dit zijn exitpolls. De officiële uitslag komt waarschijnlijk pas dinsdagochtend. De exitpolls waren bij de vorige verkiezingen van 2019 redelijk accuraat, met een foutmarge van 2 procent. Maar twee weken geleden werd er na de exitpolls in Slowakije te vroeg gejuicht door het pro-Europese kamp.’
‘De Poolse exitpolls van zondagavond en vannacht zijn met voorzichtig optimisme ontvangen in het oppositiekamp. PiS werd de grootste, maar de partij verloor zetels en heeft geen meerderheid meer in het Poolse Lagerhuis. Ook met de extreem-rechtse Konfederacja, die het in de exitpolls veel slechter doet dan in de peilingen, is geen meerderheid. En er zijn geen andere coalitiepartners.
‘De oppositie is wél in staat een meerderheid te vormen. De drie grootste oppositiepartijen hebben in de exitpolls samen 248 van de 460 zetels in het Lagerhuis gehaald, een ruime meerderheid. Zij willen graag samenwerken.
‘De grootste is de Burgercoalitie van voormalig premier en EU-president Donald Tusk. Twee kleinere oppositiepartijen hebben een sleutelrol: de Derde Weg, een centrum-rechtse coalitie met onder meer de Boerenpartij, en Nowa Lewica, de enige linkse partij in het Poolse landschap.’
‘De reactie van PiS is wisselend. PiS-premier Mateusz Morawiecki zegt te willen proberen een meerderheid te bouwen. Hoe zei hij niet en dat snap ik wel, want dat is eigenlijk onmogelijk.
Partijleider Jaroslaw Kaczynski zei zondagavond dat het pad naar de macht voor PiS onduidelijk is, wat je kunt zien als een halve acceptatie van de nederlaag. Hij zei ook dat het nog niet voorbij is, dat de komende dagen en weken in het teken van strijd zullen staan en dat PiS zowel vanuit de regering als vanuit de oppositie zijn programma zal uitvoeren. Dat legde oud-president Aleksander Kwasniewski gisteravond uit als een dreigement.’
‘President Andrzej Duda heeft een belangrijke rol bij de vorming van de regering. Binnen twee weken na het aantreden van het nieuwe Lagerhuis, dat binnen een maand aantreedt, moet hij een premierskandidaat naar voren schuiven. Die heeft weer voor een periode van twee weken het mandaat heeft een meerderheid te vormen.
‘Dat mandaat kan Duda ‘gewoon’ aan de grootste partij geven, dus PiS, om daarna te concluderen dat die optie niet levensvatbaar is. Of hij geeft het mandaat meteen aan de oppositie. We weten nu nog niet wat zijn afweging gaat zijn. Het kan een lange, hobbelige weg worden, waarbij uitstel op de loer ligt. Duda is officieel partijloos, maar duidelijk aan PiS gelieerd, hij was in het verleden ook lid. Hij kan een vertragende rol gaan spelen.’
‘Dat hij premier wordt, is niet in steen gebeiteld, maar het ligt wel voor de hand. Om te beginnen wil Tusk de rechtsstaat herstellen en de instituties hervormen. De publieke omroep, bij de nationale bank, de ambtenarij, het Constitutioneel Hof: het zijn allemaal politieke instrumenten geworden met mensen van PiS aan de macht.
‘Het is wel een enorme uitdaging. Polen is in acht jaar een illiberale staat geworden, hoe herstel je dat? Zoiets is niet eerder gebeurd in de Europese Unie.’
‘Dat is nog moeilijk te zeggen. Er stond veel op het spel deze verkiezingen en dat is terug te zien: in de exitpolls is er een opkomst van bijna 73 procent. Tot nu toe was het record 62,7 procent. Dat was in 1989, bij de eerste, gedeeltelijk, vrije verkiezingen.
‘Je kon in Polen tot negen uur ’s avonds stemmen, maar als je voor die tijd al in de rij stond, kreeg je alsnog de kans ook daarna nog je stem uit te brengen. In Wroclaw hebben mensen nog om half twee ’s nachts gestemd. Ongekend veel jonge mensen zijn gaan stemmen. Tusk leek vooral aanhangers onder oude Polen te hebben, maar ook de jonge kiezers hebben in grote getale op zijn partij gestemd.
‘De oppositiepartijen opereerden in een heel moeilijk politiek landschap. Ondanks de publieke omroep als spreekbuis van de regering, allerhande kiezerscadeautjes van PiS en een polariserend referendum hebben zij toch een goed resultaat geboekt.’
‘Dat gaat ongeldig worden verklaard. Er was namelijk een opkomst van 50 procent voor nodig, terwijl er volgens de exitpolls maar 40 procent is gehaald.
‘De mensen die wel stemden voor het referendum, stemden voor bijna 100 procent voor een strenger migratiebeleid. Dus haast alle oppositiestemmers hebben het referendum geboycot. En dat moest op een hele actieve manier: je moest in het stembureau, in de openbaarheid, zeggen dat je het stemformulier van het referendum niet wilde. Dat is een hele slinkse manier om mensen publiekelijk te laten zeggen: ik steun deze regering niet. Desondanks hebben heel veel Polen dat wel gedaan.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden