Europees Commissaris voor Klimaatactie Wopke Hoekstra moet maandag meteen vol aan de bak. Op zijn eerste vergadering met de Europese milieuministers wordt de inzet van de EU bepaald voor de internationale klimaatconferentie in december in Dubai. Het is alle hens aan dek om een desastreuze opwarming van de aarde te voorkomen en Hoekstra leidt de EU-delegatie in Dubai.
Dat de niet bepaald als groen bekend staande CDA’er straks namens Europa de klimaatstrijd aanvoert, dankt Hoekstra aan zijn twee grootste tegenstanders: de Europarlementariërs Bas Eickhout (GroenLinks) en Mohammed Chahim (PvdA). Die zijn er nog steeds wat beduusd van. ‘Het is de wonderbaarlijke bekering van Wopke Hoekstra’, zegt Chahim. ‘Het is nu zaak dat we hem recht in de leer houden.’
‘Ik was de swing vote’, stelt Eickhout. Want de vergroening van Hoekstra kwam niet uit de hemel vallen, ze is het resultaat van wekenlang hoog politiek spel. ‘Ik had niet verwacht dat ik zo veel zou binnenhalen.’
Over de auteur
Marc Peeperkorn is sinds 2008 de EU-correspondent voor de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
De verbazing van Eickhout en Chahim is begrijpelijk. Dat Hoekstra eind augustus door demissionair premier Mark Rutte wordt voorgedragen als vervanger van Green Deal-commissaris Frans Timmermans - die terugkeert naar Nederland om de PvdA/GroenLinks-lijst aan te voeren - is voor velen een verrassing. ‘Dit kan niet waar zijn’, dacht Chahim toen hij het nieuws vernam.
Hoekstra is voor hem de man zonder klimaatkarakter, die als CDA-leider die het Nederlandse stikstofbeleid onderuit schoffelde en als minister van Financiën dwars lag bij de internationale klimaatfinanciering. Hij vreest voor een drama als Hoekstra zijn ‘klimaatexamen’ (de hoorzitting) in het Europees Parlement moet afleggen. ‘Het kon compleet fout gaan en die blunder zou ons allemaal raken’, aldus Chahim.
Eickhouts gedachten die dagen zijn niet anders. ‘Niet alleen de Groenen en de milieuclubs keerden zich tegen Hoekstra. Ook de lidstaten in het zuiden waren niet vergeten hoe Hoekstra hen financieel de les las terwijl de lijkkisten met coviddoden zich opstapelden.’ De fractievoorzitter van de Europese sociaal-democraten, de Spaanse Iratxe García Pérez, noemt Hoekstra in de Financial Times ‘beledigend, onwetend en arrogant.’
Wel ingenomen met Hoekstra’s kandidatuur is EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Al een jaar roepen haar christen-democratische partijgenoten in het parlement met steeds meer stemverheffing dat het nu wel genoeg is geweest met die Green Deal. De pauzeknop dient ingedrukt. Leidde dat met Timmermans tot verbeten discussies, Hoekstra is de ideale man om de christen-democraten bij de Green Deal te houden.
Hoekstra weet dat de lidstaten akkoord gaan met zijn benoeming tot Klimaatcommissaris, de struikelblokken liggen in het parlement. En voor het benodigde positieve advies van de parlementariërs is de steun van Eickhout en Chahim van belang. Niet alleen omdat ze twee grote politieke groepen vertegenwoordigen, ze zitten beiden in de milieucommissie van het parlement die een cruciale rol speelt in de hele procedure.
Hoekstra’s zoektocht naar politieke dekking verloopt aanvankelijk allerminst succesvol. Chahim spreekt de kandidaat-commissaris op 6 september in de protocolzaal van het parlement, een ruimte voor algemeen gebruik met non-descripte kunst aan de muur en flesjes water en sap op tafel. Wat de PvdA’er zich vooral herinnert zijn de klimaatclichés waarmee Hoekstra overtuigend probeert over te komen. ‘Hij had geen idee waarover hij sprak. Ik heb hem toen heel duidelijk gemaakt: ik zie het niet gebeuren dat je met één hoorzitting door het parlement komt.’
Eickhout ontmoet Hoekstra dezelfde dag in dezelfde steriele vergaderzaal. De sfeer is typisch Nederlands, informeel, met grappen over de deplorabele toestand waarin het CDA verkeert. Naarmate het gesprek serieuzer wordt, zakt bij Eickhout de moed in de schoenen. ‘Hoekstra suggereerde dat hij ook over rechts, dus zonder Groenen en sociaal-democraten, in het parlement de benodigde meerderheid kon krijgen.’
Hoewel in theorie correct, zou Hoekstra op deze manier twee hoorzittingen nodig hebben en volgens Eickhout aangeschoten wild zijn. ‘Dat hij er überhaupt over dacht om met onbetrouwbaar en klimaatsceptisch rechts in zee te gaan.’ Voor Hoekstra is het een normale gang van zaken. ‘Je toont niet direct bij de start aan wie je uitgehuwelijkt wilt worden.’
De stemming bij Eickhout en Chahim wordt er niet beter op als Von der Leyen een week later haar Staat van de Unie - de Europese Troonrede - uitspreekt. Haar boodschap: de Green Deal is vrijwel volbracht, het is tijd voor een dialoog met boeren en ondernemers. Eickhout: ‘Ik realiseerde me toen: het is nu of nooit. Als we de erfenis van de Green Deal veilig willen stellen moeten we onze steun voor Hoekstra als breekijzer gebruiken.’
Wat volgt zijn drie weken van intens overleg tussen de Groenen en de sociaal-democraten maar bovenal ook tussen Eickhout en de medewerkers van Von der Leyen. Eickhout weet dat hij goede kaarten in handen heeft. De Groenen en de sociaal-democraten treden op als blok, zonder de steun van deze twee kan Hoekstra het vrijwel vergeten. Daarnaast heeft de Commissie haast: ze wil Hoekstra begin oktober benoemd hebben om een vliegende start te maken met de voorbereiding van de klimaatconferentie in Dubai.
In de schriftelijke vragen voor Hoekstra ter voorbereiding op de hoorzitting, slagen de Groenen en sociaal-democraten erin al hun prioriteiten naar voren te duwen: een duidelijk doel voor de CO2-reductie in 2040; het afbouwen van subsidies voor fossiele energie; financiële hulp voor de klimaatschade van arme landen.
Op 21 september spreken zowel Eickhout als Chahim de CDA’er voor de tweede keer. Het ging veel beter, zegt Eickhout. Hoekstra wil de steun van de Groenen en sociaal-democraten. ‘Een meerderheid opbouwen vanuit het politieke midden, dat is altijd mijn streven geweest’, zegt hij achteraf.
Hoekstra zit na intense briefings van zijn medewerkers goed in de materie en tilt alvast een tipje op van de sluier van wat hij tijdens de hoorzitting op 2 oktober van plan is te beloven. ‘Enorme beloften’, volgens Chahim.
‘s Avonds belt Eickhout met Diederik Samsom, de voormalige kabinetschef van Timmermans die nu dezelfde rol vervult voor Hoekstra. De oud-PvdA-leider bevestigt dat Hoekstra aanstuurt op minimaal 90 procent minder CO2-uitstoot in 2040 vergeleken met 1990. Dit is in lijn met een rapport van de Europese wetenschappelijke adviesraad voor klimaatverandering. Samsom zegt erbij dat Von der Leyen nog niet zo ver is en zonder haar zegen stelt de toezegging van Hoekstra weinig voor.
Achter de schermen speelt Samsom een belangrijke rol. Zo adviseert hij Hoekstra niet alleen de samenvatting (7 pagina’s) van de adviesraad te lezen maar het hele rapport (110 pagina’s) om zijn nieuwe baas te doordringen van het belang van een ambitieus 2040-doel. Hoekstra doet het. ‘Ik heb het van voor naar achter gespeld. Niet alleen dit rapport overigens, de leesstapel die ik meezeulde was zo’n 30 centimeter dik.’
Samsom is ook een onmisbare schakel met Björn Seibert, de rechterhand van Von der Leyen. De twee waarderen elkaar intellectueel, vrienden zijn het niet. De PvdA’er legt zijn Duitse collega een koele calculatie voor: zonder steun van de Groenen en sociaaldemocraten komt er geen Klimaatcommissaris Hoekstra.
Seibert besluit zijn aandacht te richten op Eickhout, de sociaal-democraten in het parlement laat hij aan Samsom. Op haar beurt belt Von der Leyen met de socialistische premiers Pedro Sànchez van Spanje en António Costa van Portugal.
Maandag 25 september reist Eickhout per trein naar Madrid waar de Europese Groenen bijeenkomen voor hun jaarlijkse heidagen. Hij heeft besloten zijn partijgenoten voor te houden dat bij voorbaat een hard ‘nee’ tegen Hoekstra een prachtig statement voor de bühne is, maar dat hun rol dan is uitgespeeld. Op donderdag 28 september krijgt hij - ondanks veel twijfel - de steun van zijn fractie: verzilver onze eisen en we zeggen ‘ja’. Chahim doet hetzelfde bij de sociaal-democraten.
Het weekend van zaterdag 30 september en zondag 1 oktober overlegt de leider van de Groenen, Philippe Lamberts, met Von der Leyen. Veel is mogelijk, zo blijkt, aanzienlijk meer dan in de antwoorden op de schriftelijke vragen was toegezegd.
Eickhout belt die dagen zijn telefoon een paar keer helemaal leeg. Hij praat met partijgenoten, verontruste milieuactivisten, met Chahim maar bovenal met Seibert. Het klikt wonderwel tussen de twee. Seibert waardeert de zakelijke aanpak van Eickhout en vertrouwt hem.
Seibert staat bekend als een hoogintelligente pragmaticus. Hij weet dat de Commissie sowieso een CO2-doel voor 2040 moet opstellen. En dat de christen-democraten moord en brand gaan gillen. Wat is er dan beter dan om de CDA’er Hoekstra - aangemoedigd door de Groenen - zijn Europese partijgenoten te laten overtuigen? Op die manier wordt een politiek explosieve kwestie voor zijn baas Von der Leyen netjes onschadelijk gemaakt.
Gevoeliger dan de eis voor een ambitieuze CO2-doelstelling is die (eveneens van Eickhout) over strengere wetgeving voor diertransporten. Dit ligt op het bordje van commissaris Maros Sefcovic, die ook op hoorzitting moet komen omdat hij de coördinerende Green Deal-taak erbij heeft gekregen.
Von der Leyen had in haar Troonrede dialoog beloofd met de boeren, dan valt nieuwe wetgeving twee weken later niet goed. Maandagochtend 2 oktober, enkele uren voor de hoorzitting met Hoekstra begint, gaat Von der Leyen echter ook op dit punt akkoord.
De hoorzitting van Hoekstra verloopt - afgezien van technische problemen met de microfoons - zoals de Groenen en sociaal-democraten verwachten. De kandidaatcommissaris belooft het wetsvoorstel om de CO2-uitstoot in 2040 met minimaal 90 procent te verminderen. Hij geeft aan dat Europa het voortouw zal nemen bij de klimaatfinanciering voor arme landen en dat subsidies voor fossiele brandstoffen moeten verdwijnen. Dat laatste kan hij makkelijk weggeven: de lidstaten hebben het ‘zonder vertraging’ uitfaseren van dit soort subsidies al een jaar eerder vastgelegd.
Alle vakjes zijn aangevinkt, de christen-democraten en liberalen zijn akkoord maar Eickhout en Chahim niet. Zij weten dat er meer in het vat zit, ze willen specifiekere toezeggingen. Vooral Chahim is hard, hij trekt de geloofwaardigheid van Hoekstra in twijfel. ‘Hij had begrip moeten tonen voor onze scepsis’, zegt Chahim. ‘Duidelijk moeten zeggen: ik weet dat ik geen groene vingers heb.’
Onder druk van de Groenen en sociaal-democraten moet Hoekstra een extra reeks schriftelijke vragen beantwoorden. Datzelfde lot treft Sefcovic een dag later op zijn hoorzitting. De Slowaakse commissaris maakt er een redelijke puinhoop van, tot ontsteltenis van iedereen.
Dinsdagavond 3 oktober wacht Eickhout een zwaar debat in zijn fractie. Hij vraagt het mandaat om ‘ja’ te kunnen zeggen tegen de Commissie als de antwoorden op de tweede vragenrondes bevredigend zijn. Een deel van de Groenen wil na het incasseren van de winst toch voor een ‘nee’ gaan, de druk van de milieuorganisaties is groot. Een petitie tegen de benoeming van Hoekstra is binnen twee weken ruim 100 duizend keer ondertekend.
Eickhout verzet zich hiertegen. Hij vindt dit onbetrouwbare politiek en voelt dat zijn geloofwaardigheid in het geding is. Hij heeft immers zijn nek uitgestoken in het overleg met het team van Von der Leyen. Er wordt gestemd: met 33 tegen 21 krijgt Eickhout zijn mandaat. ‘s Avonds belt Seibert om hem te bedanken.
Op woensdag 4 oktober komen de antwoorden binnen. Hoekstra en Sefcovic komen met concrete tijdspaden voor hun beloftes en de partijen weten dat dit nu ook de zegen heeft van Von der Leyen. De milieucommissie van het parlement stemt in met beide commissarissen.
Eickhout krijgt applaus van zijn fractie. Tot zijn verbazing en ergernis tweet Chahim - met wie hij al die weken nauw heeft samengewerkt - dat ondanks ‘de grote stappen van Hoekstra voor groen beleid’ de PvdA-fractie in het parlement de CDA’er niet zal steunen. En dag later tweet Chahim dat hij zelf wel voor Hoekstra zal stemmen, in lijn met de sociaal-democratische fractie.
De tweets van Chahim vergroten het toch al aanzienlijke chagrijn bij de christen-democraten. Zij zijn de grote verliezers van het politieke machtsspel omdat hun uitgangspositie zwak was. Ze konden het niet veroorloven tegen hun partijgenoot Hoekstra te stemmen. En de sociaal-democraat Sefcovic was door hen verwelkomd als de Verlosser van de Verschrikkelijke Timmermans, ook daar was verzet dus niet geloofwaardig.
‘Eickhout en Chahim hebben hun kaarten perfect uitgespeeld’, zegt een betrokken christen-democraat. Anderen zijn rancuneuzer en richten hun pijlen op Samsom en diens vrouw Saar van Bueren, die werkt als politiek adviseur van de Europese sociaal-democraten. Zij zouden Hoekstra in de groene tunnel hebben gelokt. Het PvdA-duo wordt bestempeld als ‘het kloppende ideologische hart van de sociaal-democratie’, hetgeen beslist niet als compliment is bedoeld.
Hoekstra wuift de kritiek op Samsom en Van Bueren weg. Het was zijn keuze, benadrukt hij. ‘Ik ben altijd een redelijk autonoom persoon geweest.’ Donderdag 5 oktober volgt de (geheime) plenaire stemming van het parlement: 279 parlementariërs steunen Hoekstra, 173 wijzen hem af. Sefcovic haalt het met 322 tegen 158 stemmen.
Maandagochtend 9 oktober stapt Hoekstra in het vliegtuig naar Madrid voor overleg over EU-inzet voor de klimaatconferentie in Dubai. Als hij landt hebben de lidstaten hem inmiddels officieel benoemd als Klimaatcommissaris. Dinsdag reist hij naar Parijs, later in de week naar Berlijn. Hij wil uitstekend zijn voorbereid voor zijn eerste ontmoeting maandag met de milieuministers.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden