Vijf Israëlische peuters die door Hamas in een kippenhok gevangen worden gehouden: het beeld is hartverscheurend. Op sociale media delen mensen in reacties hun afschuw. Alleen: het verhaal klopt niet. Factcheckers uit verschillende landen hebben ontdekt dat de video van de opgesloten kinderen al drie dagen voor de aanval op internet verscheen. Er is geen verband met het opgelaaide geweld in Israël en Gaza, waarschijnlijk gaat het om een onschuldige grap.
Factchecker Henk van Ess, die wereldwijd journalisten traint en de afgelopen dagen onder meer deze video bestudeerde, ziet veel nepnieuws voorbijkomen. Zowel Israël als Hamas is volgens hem bezig ‘koortsachtig en op grote schaal’ beelden te manipuleren. ‘Het doel is om de tegenstanders zo hard mogelijk te beschadigen.’
De video van de gekooide kinderen is een typisch voorbeeld van bestaand beeldmateriaal met een nepcontext, zegt Peter Burger, factchecker en universitair docent aan de Universiteit Leiden. Dat gebeurt volgens hem vaker bij conflicten. ‘Wat ik nu zie, is niet anders dan wat we zagen na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne.’
Soms wordt nepnieuws ook gebruikt om de werkelijkheid in twijfel te trekken. Zo gaat er momenteel een video rond waarin te zien is hoe een professionele cameraman van dichtbij een moord op een jongen vastlegt. Het filmpje suggereert dat Israël beelden in scène zet. ‘Maar nu blijkt dat het behind-the-scenes-materiaal is van een filmopname uit 2022’, zegt Burger. ‘Het heeft dus niks met de gebeurtenissen van afgelopen week te maken.’
‘Breaking news’ op de Arabische nieuwszender Al Jazeera woensdagavond: zonder aankondiging zou Hamas de eerste gegijzelde Israëliërs hebben laten gaan. Een video die de Palestijnse beweging had vrijgegeven, toonde een vrouw en haar twee kinderen bij het hek van de Gazastrook. Naar eigen zeggen had Hamas de gijzelaars vrijgelaten.
Goed nieuws? Of nepnieuws? Vrijwel direct meldde Al Jazeera dat onduidelijk was wanneer de beelden waren opgenomen. Volgens Israëlische media gebeurde dat afgelopen zaterdag. De vrouw in kwestie zou kort na haar ontvoering zijn vrijgelaten en al verschillende interviews hebben gegeven. De kinderen waren van haar buurvrouw. Het Israëlische leger zag in de publicitaire actie van Hamas een poging het imago van de terreurbeweging op te vijzelen.
Burger noemt zulk nepnieuws ook wel ‘cheapfakes’, als tegenhanger van de door kunstmatige intelligentie gegenereerde deepfakes. ‘Het is een goedkope vervalsing’, zegt hij. Zo wordt momenteel veel beeldmateriaal van oude beschietingen of bombardementen op de Gazastrook hergebruikt. ‘Het is makkelijk om een video te pakken en er een andere datum bij te zetten. Deepfakes kosten daarentegen tijd en aandacht.’
Als informatie keer op keer wordt doorgegeven, kan ze beetje bij beetje veranderen. Net als bij de fluisterspelletjes die kinderen spelen, raakt de waarheid langzaam zoek. Zelfs de Amerikaanse president Joe Biden is daarvoor niet immuun.
Woensdagavond beweerde hij ‘bevestigde’ foto’s te hebben gezien van Hamasstrijders die in een Israëlische kibboets baby’s hadden onthoofd. Later ontkrachtte zijn woordvoerder dit. Hoewel overduidelijk is dat de militanten gruweldaden hebben begaan, is voor dit specifieke gerucht tot op heden geen bewijs gevonden.
Zulk via-via-nepnieuws is al heel oud en typisch voor conflicten, benadrukt Burger. ‘Het is geen toeval dat een groot deel van de basis van onderzoek naar geruchtenvorming ligt bij de Eerste en Tweede Wereldoorlog’, zegt hij. ‘Je ziet zowel propaganda als eerlijke vergissingen.’
• Kijk naar de toon en vorm van de berichten. Factchecker Henk van Ess: ‘Nepnieuws herken je vaak aan de sterk beschuldigende toon, aangevuld met heftige muziek en pamfletachtige teksten. Ik heb in dit conflict nog geen fake news gezien dat nuance predikte.’
• Probeer te achterhalen waar videomateriaal oorspronkelijk vandaan komt. Met een handige tool als Google Images kun je op afbeeldingen zoeken. Met de app InVID kun je de bron van video’s vinden.
• Gebruik sociale media niet als nieuwsvoorziening. ‘Omdat juist daar iedereen met zijn eigen draai kan losgaan op bestaande beelden’, zegt Van Ess.
• Wees terughoudend met het delen van berichten om te voorkomen dat nepnieuws zich verspreidt. Factchecker Peter Burger: ‘Het kan langer duren voordat betrouwbare kanalen informatie hebben geverifieerd, dus weersta de verleiding om het direct door te sturen naar vrienden.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden