Flitsbezorger, koffersjouwer, klantenservicemedewerker: Jeroen van Bergeijk bekleedde als undercoverjournalist talloze functies. Nu zijn zijn verhalen gebundeld in Undercover aan het werk, waarin hij ook de morele vraagstukken van het werk beschrijft.
‘Iedere journalist die niet te dom is, of te vol is van zichzelf om zien wat er gaande is, weet dat zijn werk moreel onverdedigbaar is’. Moreel onverdedigbaar, Jeroen van Bergeijk windt er in zijn boek Undercover aan het werk geen doekjes om. Het citaat van de Amerikaanse sterjournalist Janet Malcolm schiet in de roos van zijn eigen dilemma’s.
‘Maar waar ze met die quote aan voorbijgaat, is de functie van de journalistiek: het controleren van de macht, de boven ons geplaatsten. Ze legt wel de vinger op de zere plek: als journalist ben je nooit honderd procent eerlijk over je bedoelingen. Als journalist speel je een rol, en als undercoverjournalist helemaal.’
In Undercover aan het werk bundelde Van Bergeijk (57) de spraakmakende stukken die hij voor (voornamelijk) de Volkskrant en De Groene Amsterdammer schreef, na langdurige undercoverreportages. In 2017 begon hij aan zijn eerste project, als Uberchauffeur. Daarna werkte hij bij de klantenservice van Wehkamp, het distributiecentrum van Bol.com en in een verpleeghuis. Hij was flitsbezorger en verkeersregelaar en verkende de wereld van daklozen. In 2022 maakte hij zijn meest opzienbarende reportages, in het IND-aanmeldcentrum in Ter Apel en als koffersjouwer op Schiphol.
Over de auteur
Paul Onkenhout werkt sinds 1990 voor de Volkskrant. Hij schrijft over media, populaire cultuur en voetbal.
In de inleiding van zijn boek en vooral in het slothoofdstuk, toepasselijk Wil ik dit nog wel? getiteld, schetst Van Bergeijk de keerzijde van zijn journalistieke werk. In de zomer van 2022 raakte hij in een depressie, mede door verbroken relaties.
‘Ik zag een patroon in mijn privéleven dat sterke overeenkomsten vertoonde met het patroon dat ik als undercoverjournalist volgde’, schrijft hij. ‘Namelijk: dat ik me ergens instortte, er helemaal voor gaan, en dan afstand nemen. En: me anders voordoen dan ik ben.’
Van Bergeijk: ‘Ik vind dat je het leven met open vizier tegemoet moet treden, ook als journalist, maar dat doe ik dus niet. Dat is de morele strijd waarin ik steeds verder verstrikt raakte. Ik kreeg er steeds meer moeite mee, het begon aan me te knagen dat ik niet eerlijk was; dat ik mensen bedroog en voortdurend loog. Dat merkte ik ook in mijn privéleven, alles begon door elkaar te lopen. Gelukkig is nu alles weer helder.’
‘Het begon al met het werk daar. De omgeving was verschrikkelijk en de situatie is er totaal uitzichtloos. En dat in een bureaucratische omgeving, met broodjes kaas in een plastic verpakking. Ik voelde me machteloos. En daar kwamen de reacties van de IND overheen, van de hoogste baas en de manager.
‘Ik dacht dat het anders zou lopen als ik bij de overheid undercover zou gaan, in plaats van in het bedrijfsleven. De IND zei achteraf dat het een heel transparante organisatie is geworden, dat de krant best langs had mogen komen en mee had mogen lopen, blablabla. Een paar maanden nadat het stuk was gepubliceerd, benaderde ik ze weer, om terug te blikken. Toen paste het plotseling niet meer in hun straatje.
‘Die transparantie wordt alleen maar met de mond beleden, alle deuren gingen dicht. Het was ontluisterend. Ik werd afgescheept door een voorlichter en buiten mij om ging ze naar de hoofdredacteur van de Volkskrant om zich over mij te beklagen. Alsof de hoofdredactie mij dan ineens mij in de steek zou laten. Het was misselijkmakend.’
‘Dat was fijn om te merken, en de reden om ermee door te gaan. Voor de eerste keer in mijn journalistieke loopbaan hadden mijn verhalen impact, en werden ze echt goed gelezen. Ik kreeg er waardering voor, en erkenning. Het is ook gewoon een goede journalistieke methode, alleen voor mij persoonlijk kleven er nadelen aan. Dat moest ik op een rijtje zien te krijgen. Ik richtte me te veel op de overduidelijke nadelen van de methode.’
‘Ik had interessante gesprekken met ze, maar de problemen die ik had gekregen vanwege de methode, herkenden ze allebei totaal niet. Alberto gaat op boeven af, en op andere mensen die slechte dingen hebben gedaan. Hij heeft geen medelijden met ze, en nergens last van.
‘Dat begreep ik, maar bij Wallraff viel ik van mijn stoel van verbazing. Hij zei dat hij altijd misstanden had ontdekt en op de werkvloer nooit van iemand een vervelende reactie had gekregen. Alles wat hij heeft gedaan was moreel gerechtvaardigd, zei hij, en iedereen was blij met hem, behalve de slechteriken. Het grijze gebied kent hij niet. Het was moeilijk te geloven.’
Anders dan voor Wallraff is het onthullen van misstanden niet de voornaamste motivatie van Van Bergeijk. ‘Ik probeer zoveel mogelijk informatie te vergaren en ik vind het ook oprecht leuk om mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt te leren kennen en te begrijpen wat dat werk met ze doet. Dat is mijn motivatie.’
‘Ik zie dat als bijvangst. Het is niet mijn voornaamste drijfveer. Het klinkt belerend, maar wat ik vooral wil is de lezer respect bijbrengen voor de maaltijdbezorger, de koffersjouwer of de verkeersregelaar.’
Jeroen van Bergeijk: Undercover aan het werk.
Ambo Anthos uitgevers; 304 pagina’s, €22,99.
Wat wordt het volgende undercoverproject? Daarover wil Jeroen van Bergeijk niets zeggen. ‘Maar ik vind het nog steeds superleuk om te doen. Ik ben er goed in en ik kan me in een wereld storten die ik niet ken en leer op de werkvloer allemaal interessante mensen kennen. En op een gegeven moment kan ik weer weg en mag ik er een verhaal over schrijven. Daar prijs ik mezelf zeer gelukkig mee.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden