Els van Odijk drong zich niet op de voorgrond, als directeur van de Rijksakademie van beeldende kunsten kreeg zij ook in de luwte manoeuvrerend al veel voor elkaar. Maar ze meed het podium ook niet. Was de kunst in het geding, dan stapte Van Odijk resoluut in de schijnwerpers. Dan was ze vastberaden, uitdagend en heel goed voorbereid. Tijdens de cultuurcrisis onder staatssecretaris Halbe Zijlstra ging zij bij de debatten in de Tweede Kamer pontificaal op de eerste rij zitten, in een knalrode jurk, met dito lippenstift.
De Volkskrant profileert regelmatig bekende en onbekende, kleurrijke Nederlanders die onlangs zijn overleden. Wilt u iemand aanmelden? postuum@volkskrant.nl
Nee, de genadeloos bezuinigende Zijlstra verketterde zij niet in het openbaar. ‘Dat deed Els hooguit in intieme kring, met een glas wijn in de hand en dan op humorvolle wijze’, zegt Martijntje Hallmann, plaatsvervangend directeur van de Akademie en jarenlang Van Odijks rechterhand. ‘Els was altijd discreet en ging zorgvuldig met mensen om. Ze was stoïcijns, maar toen de Akademie in een storm terechtkwam, nam zij haar verantwoordelijkheid en knokte ze, uit liefde voor de kunst en de kunstenaars.’
Een vechter is Van Odijk volgens dochter Nike Festen altijd al geweest. ‘Mijn moeder groeide op in een middenstandsgezin met zeven kinderen, in een tijd dat het niet vanzelfsprekend was dat ook de meisjes gingen studeren.’ Els moest thuis helpen, in de kledingwinkel in Wijk bij Duurstede, Van Odijk Ladyshop. Nike: ‘Maar daar legde ze zich niet bij neer. Ze wachtte haar kans af en ging op haar 27ste nog kunstgeschiedenis studeren.’
In 1987 vond Van Odijk emplooi bij de Rijksakademie in Amsterdam, waar zij directeur Janwillem Schröfer hartstochtelijk bij zou staan in zijn streven om het kunstinstituut op te stuwen tot een creatieve vrijplaats van internationale allure. De Akademie werd een plek waar kunstenaars uit de hele wereld werden uitgedaagd om grenzen te verleggen in hun werk en in hun denken. De eindeloos nieuwsgierige Van Odijk slaagde erin kunstenaars zichzelf en elkaar te laten uitdagen, met als resultaat creatieve kruisbestuiving op hoog niveau.
In 2011 werd Van Odijk algemeen directeur en trok zij de lijn van het Akademiebeleid krachtig door. Dat betekende dat ze veel onderweg was om overal ter wereld verbindingen te leggen tussen kunst en kunstenaars. Op de thuisbasis, in de vroegere cavaleriekazerne in de Sarphatistraat, kreeg ze de bijnaam ‘onze minister van Buitenlandse Zaken’. Van Odijk bracht tal van samenwerkingsverbanden tot stand, ‘strategische partnerschappen’ noemde ze die zelf, waarbij vaak sprake was van een relatie tussen kunst en wetenschap met als oogmerk innovatie.
Echtgenoot Maarten Festen en dochter Nike moesten het vaak zonder haar stellen. ‘Maar op de cruciale momenten was mijn moeder er. Thuis toonde zij dezelfde passie als op haar werk, en er was ook vaak die kritische noot. Als ik met een tekening van school thuiskwam, mocht die natuurlijk op de koelkast, maar ze daagde me ook uit, omdat het volgens haar nóg beter kon.’
Nadat zij de Akademie vindingrijk door een periode van stevige bezuinigingen heen had geleid, trad Van Odijk in 2018 terug. Ze ging lesgeven aan de Royal Academy of Art in Londen, en reizen, tot de zomer van 2022, toen ze op vakantie in Italië niet lekker werd. De zonnesteek waaraan werd gedacht, bleek een hersentumor, onbehandelbaar.
Maarten en Nike restte niets anders dan haar te vertroetelen tot haar overlijden op 30 augustus op 70-jarige leeftijd. Bij het afscheid schetste Hallmann het beeld van Van Odijk als de boeg van een schip die de weerstand van de golven breekt. ‘Els, ons boegbeeld, bracht geluk en beschermde de bemanning tegen de zee en hielp hen veilig thuis te komen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden