Echt of nep, smakelijk of giftig: het is de tussenwereld, het gebied waar de transformatie plaatsvindt, die fotograaf Carlijn Jacobs wil vangen. Grote modemerken (en wereldsterren) weten haar al jaren te vinden. Haar eerste solotentoonstelling is nu te zien in Foam in Amsterdam.
Sleeping Beauty, zo heet de solotentoonstelling van modefotograaf Carlijn Jacobs (32) in het Amsterdamse fotografiemuseum Foam. Maar slapen, dat doen de mensen op de foto’s van Jacobs zelden. Ze dansen, kruipen, rennen tegen de wind in, of staren je strak aan vanaf een paard, zoals Beyoncé op de fameuze albumcover die Jacobs vorig jaar van haar schoot.
Mooi zijn ze ook niet altijd – niet sprookjesprinsessenmooi, tenminste. De modellen van Jacobs zijn stevig opgemaakt, hebben een glimmende huid of lange nagels. Hun pose is ongewoon, hun blik intens. Als ze lachen, lachen hun ogen niet mee. Soms fotografeert Jacobs ook planten of voorwerpen die ze zo vet aanzet dat je als kijker twijfelt of ze echt zijn of nep, smakelijk of giftig. Het is in die tussenwereld waarin Jacobs het zoekt: niet bij de sprookjesfiguur Doornroosje, de sleeping beauty, maar in haar onderbewustzijn, een surrealistisch universum waarin niets is wat het lijkt.
Over de auteur
Nora Veerman schrijft voor de Volkskrant over mode.
‘Daarom ben ik ooit begonnen met fotograferen’, zegt Jacobs. Ze zit aan een tafeltje in het café van Foam, in een rijkdom aan texturen: een jasje van zwart lakleer, fluweelachtige lippenstift, gladde, geverfde nagels. ‘De realiteit verveelt me. Ik wil een droomwereld creëren, iets opzoeken wat er nog niet is.’
Laat dat nou precies zijn wat de wereld van de luxemode ook wil: een droomwereld presenteren die nieuw is en steeds verandert. Geen wonder dus dat veel grote modemerken Jacobs de afgelopen jaren vroegen hun campagnes te schieten: Gucci, Chanel, Louis Vuitton, Versace. In de expositie zijn daar enkele voorbeelden van te zien. In de zalen hangen echter vooral foto’s die Jacobs voor tijdschriften heeft geschoten, waaronder Vogue, Dazed en Pop. ‘Tijdschriftklussen zijn een stuk vrijer dan campagnes voor modemerken’, verklaart Jacobs, ‘ze voelen meer als mijn eigen creaties.’ Behalve foto’s voor tijdschriften bevat de tentoonstelling autonoom werk van de laatste jaren, dat deels voor het eerst wordt getoond.
Een van die autonome beelden hangt pontificaal tegenover de ingang van de tentoonstelling. Een vrouw ligt op een bed met een plastic masker op en een kunststoffen bustier over haar borst. Ze heeft iets van een cyborg: het is alsof ze haar gezicht en bovenlijf heeft willen vervangen door robotonderdelen. De werkelijkheid is een stuk onschuldiger. ‘Het masker is een beautyproduct, bedoeld voor een gezichtsbehandeling met behulp van led-licht’, vertelt Jacobs. ‘Ik zag iemand dat ooit doen en ik vond het zo mooi om te zien, zo mysterieus. Ik heb meteen zo’n masker geregeld om er een foto mee te maken.’ De vrouw op de foto is de meest letterlijke sleeping beauty van de hele expositie, maar Jacobs maakte de foto niet bij de tentoonstellingstitel. De foto kwam eerst, de titel werd daarna pas bedacht.
Uitgangspunt voor de expositie was het thema transformatie, een rode draad in het werk van Jacobs. Het concept van het masker staat daarin voor haar centraal, of het nu om echte maskers gaat, zoals die van de carnavalsvierders die ze fotografeerde, of maskers in de vorm van kleding of make-up – wat het ook is dat mensen in staat stelt om een nieuwe persona voor zichzelf te creëren, even iemand anders te worden. Jacobs ziet dat als een vorm van escapisme, zegt ze, een ontsnapping aan de werkelijkheid. Die ontsnapping probeert ze in beeld te brengen.
Iemand anders worden, dat probeert de vrouw op deze foto ook. Haar cyborg-achtige aanzien suggereert dat ze daar behoorlijk ver in gaat. Gelukkig heeft ze nog wel een gewone witte bustieronderbroek aan, zo eentje van katoen en gaas, met een strikje. Jacobs lacht. ‘Dat heb ik met opzet gedaan. Ik vind het belangrijk om een beetje realisme toe te voegen. Anders wordt het beeld me te abstract.’ Jacobs haalt daarvoor nog een andere truc uit. In glanzende oppervlakken op haar foto’s, zoals hier het masker en de bustier, zijn reflecties te zien van de opstelling van de fotograaf: de paraplu van het flitslicht, de ramen van de studio. Haar foto’s tonen altijd iets van de werkelijkheid die wordt ontvlucht. Zonder werkelijkheid immers geen droom.
Jacobs fotografeert vaker vrouwen op bedden. Daarbij is het haar niet om het bed of het slapen te doen, zegt ze, maar om de zijden lakens waarin ze de modellen kan fotograferen. ‘Ik ben gek op de glans van zijde. Het licht op, het geeft diepte. Het is een spannende achtergrond.’
Het bed waarop supermodel Bella Hadid ligt, is niet bekleed met zijden lakens. Het staat in een unheimische motelkamer met een dreigend ventilatiesysteem tegen het plafond, en het is strak en koud opgemaakt met een gewatteerde deken en een enkel kussen. Wie de foto van dichterbij bekijkt, ziet dat de deken een vreemde, onregelmatige opdruk heeft. Het kussen lijkt aan de randen kapot. Op de knieën van Hadid zit een pauw met een verdraaid bovenlichaam, hij lijkt uit haar broek te groeien. Het zijn subtiele tekenen dat er met deze foto iets geks aan de hand is, en dat is ook zo. Het enige in de foto dat Jacobs echt heeft gefotografeerd, is Hadid. De rest is op de computer gegenereerd met behulp van artificial intelligence (AI).
De foto is onderdeel van een serie AI-beelden die Jacobs maakte in opdracht van de Italiaanse Vogue. Het concept bedacht ze samen met haar vriend, stylist Imruh Asha. Jacobs had nog niet vaak met AI gewerkt, maar wilde er graag iets mee doen, zegt ze. ‘Met AI kun je beelden realiseren die zonder budget niet mogelijk zijn.’ Ze vroeg Hadid om model te staan. ‘Zij houdt erg van creatieve uitspattingen, en ze kan zich volledig inleven in een personage.’ De foto’s van Hadid waren in een mum van tijd geschoten, daarna volgde nog ruim anderhalve maand postproductie, waarin Jacobs Hadid onder meer met twee tijgers in een grot zette, en in een soort Teletubbielandschap. Die laatste foto is ook in de tentoonstelling te zien, maar deze, met Hadid in een morsige motelkamer, vindt Jacobs beter. ‘Deze lijkt het meest op een echte foto.’
Jacobs beschouwt zichzelf wel als modefotograaf, maar vaak is het niet de kleding waar in haar foto’s de aandacht het eerst naartoe gaat. Dat geldt voor de foto van Hadid, en voor dit beeld, gemaakt voor het magazine van het Franse dagblad Le Monde. ‘Deze foto is wel bedoeld om het horloge en het jasje te verkopen, maar het is geen gewone modefoto. Bij een modefoto verwachten mensen een model met een kledingstuk. Dit is vooral een artistiek beeld, waarin de kleding eigenlijk bijzaak is. Dan treedt er een stukje vervreemding op, dat maakt het boeiend.’
In deze foto gaat de aandacht vooral naar de blik van het model en naar zijn uitgestrekte hand met lange nagels. Het is door de gedraaide pose niet meteen duidelijk of de hand bij het model hoort, of van iemand anders is. Jacobs heeft een haat-liefdeverhouding met handen, zegt ze. ‘Ze kunnen heel mooi zijn, maar in verhouding tot het lichaam vind ik ze vaak groot of tentakelachtig.’ Ze fotografeert ze wel, maar liever apart, zoals het paar vettige, verwrongen handen met metalen nagelsieraden dat op een van haar andere foto’s staat. Of semi-apart, zoals hier.
De droomachtige sfeer, foto’s van losse lichaamsdelen, het gebruik van maskers: ze brengen Jacobs’ werk in verband met dat van surrealistische fotografen als Man Ray en Claude Cahun. Net als zij fotografeert Jacobs ook regelmatig bloemen en bladeren van dichtbij; liefst uitgesproken, een tikkie erotische bloemen zoals deze lelie. Daar legt ze er wel een ‘laagje Carlijn’ overheen, zegt ze. Een ‘laagje Carlijn’ betekent meestal iets flink in de verf of in de lak zetten. Dat is ook met deze bloem gedaan, die overigens van plastic is. Maar er zit ook een bloem in de tentoonstelling die heel voorzichtig met de hand bezet is met tientallen glittersteentjes. Die mate van detail, ook dat is Jacobs.
Dat kleine, intieme werk staat in contrast met de megaproducties voor tijdschriften of modemerken. Jacobs: ‘Ze duren lang, en je staat al snel met tientallen mensen op de set.’ Daarom fotografeert Jacobs stiekem het liefst planten, zegt ze. ‘Dat kan gewoon lekker thuis in de woonkamer.’
Jacobs werkt geregeld samen met haar vriend Imruh Asha (32), behalve stylist ook fashion director van het magazine Dazed. Asha deed eveneens de styling van de AI-fotoserie met Bella Hadid, en ze maakten gezamenlijk beelden voor onder meer Vogue en Glamcult. Jacobs en Asha wonen samen in Parijs.
In de tentoonstelling zijn, op uitnodiging van Carlijn Jabobs, ook enkele werken te zien van de Nederlandse kunstenaar en ontwerper Sabine Marcelis. Zij staat bekend om geometrische objecten en (licht)installaties met zachte kleuren en gladde oppervlakken, vaak uitgevoerd in glas of kunsthars.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden