Het was een opmerkelijk moment, eind september: voor het eerst in de geschiedenis bracht een Israëlische minister een officieel bezoek aan Saoedi-Arabië, de ‘hoeder’ van de islamitische heiligdommen van Mekka en Medina. Haim Katz, minister van Toerisme, noemde het ‘historisch en opwindend’ dat hij een conferentie van VN-organisatie Unesco mocht bijwonen in de Saoedische hoofdstad Riyad. Kort na het bezoek van Katz volgde een tweede minister.
Even leek de normalisatie van de relaties tussen Israël en Saoedi-Arabië (mogelijk gemaakt door bemiddeling van het Amerikaanse Witte Huis) binnen handbereik. Léék, want met het uitlokken van een nieuwe Gaza-oorlog, afgelopen weekend, heeft Hamas samen met zijn bondgenoten een nieuwe wig gedreven tussen Jeruzalem en Riyad.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Toeval is dat allerminst. Sterker: alles wijst erop dat het frustreren van een mogelijke Saoedisch-Israëlische deal één van de belangrijkste doelen was van de verrassingsaanval vanuit Gaza.
Dat is ook wat Ismail Haniya, het hoofd van de politieke tak van Hamas, zaterdag verkondigde in een tv-toespraak. Het feit dat de Israëlische veiligheidsdiensten zaterdag totaal werden overvallen, was volgens hem een teken aan de wand. Van zo’n land, zei hij tegen zijn ‘Arabische broeders’, hoeft niemand enige bescherming te verwachten. Vergelijkbare geluiden kwamen van Hezbollah (in Libanon) en het Iraanse bewind in Teheran, de twee belangrijkste bondgenoten van Hamas.
De woorden van Haniya laten zien dat er naast de grondoorlog tussen Hamas en Israël nog een tweede, regionale strijd gaande is met ruwweg twee machtsblokken. Aan de ene kant staan de Arabische landen die vrede hebben gesloten met Israël, te weten Egypte (1979), Jordanië (1994), plus een reeks kleine spelers onder aanvoering van de Verenigde Arabische Emiraten (VAE). Onder auspiciën van toenmalig president Donald Trump tekenden zij in 2020 een vredesakkoord (de ‘Abraham Akkoorden’) met Israël, met als opmerkelijk bijeffect dat Abu Dhabi tegenwoordig een belangrijke inkoper is van Israëlisch wapentuig.
Het tweede blok staat onder leiding van Iran, en werpt zichzelf in de moslimwereld op als kampioen van het Palestijnse ‘verzet’ tegen de Israëlische bezettingspolitiek. Het Syrië van president Bashar al-Assad valt binnen dat blok, evenals Hezbollah, de Houthi-regering in Jemen en het reeds genoemde Hamas. Allemaal krijgen zij wapens uit Teheran. Vermoed wordt dat Hamas de aanval van dit weekend – precies vijftig jaar na de Jom Kippoer-oorlog van 1973 – maandenlang heeft voorbereid met zowel Hezbollah als Teheran. Feitelijk dagen ze de Saoediërs uit om kleur te bekennen: waar staan jullie?
In een eerste officiële reactie legde de regering in Riyad dit weekend de schuld van de oorlog bij de ‘Israëlische bezettingsmacht’, omdat die heeft nagelaten de Palestijnen hun ‘legitieme rechten’ te geven. Over de rol van Hamas zweeg men. Ter vergelijking: de naburige VAE die al langer zakendoen met Israël, repten met geen woord over de schuldvraag, en hielden het bij een algemene oproep tot een staakt-het-vuren.
Wat hierna de Saoedische koers wordt, blijft een vraagteken. Het is algemeen bekend dat de bevolking weinig voelt voor het normaliseren van de relaties met de Joodse staat. In een peiling onder jonge Saoediërs bleek eerder dit jaar dat slechts 2 procent van hen zo’n stap zou steunen. En aangezien hun sociale media-accounts de komende weken weer gedomineerd zullen worden door de kapotgeschoten gebouwen van Gaza, kan zo’n normalisatieverdrag voorlopig weer in de ijskast.
Helemaal van tafel is het echter niet, benadrukt Lina Khatib, directeur van het SOAS Middle East Institute in Londen. Beide kanten, zowel Israël als de Saoediërs, zullen volgens haar de afloop van de oorlog afwachten, voordat ze een nieuwe afweging maken. Mocht Hamas er bijvoorbeeld veel sterker uitkomen dan het hiervoor was, dan kunnen de Saoediërs besluiten een ander pad in te slaan.
Heel logisch zou zo’n 180-gradendraai echter niet zijn. De uitspraken van kroonprins (en premier) Mohammed bin Salman duiden erop dat hij tamelijk nuchter denkt over toenadering tot Israël. In een interview met Fox News sprak hij onlangs nog hoopvol dat een deal met Jeruzalem ‘iedere dag dichterbij’ komt. ‘Israëli’s doden geen Saoediërs’, liet hij zich ooit ontvallen tijdens een bezoek aan Washington. ‘Israël is niet onze vijand.’ Een tweestatenoplossing – onder zijn vader nog de inzet – komt in Bin Salmans vocabulaire niet meer voor.
Op de achtergrond speelt mee dat Bin Salman boven alles een nationalist is die zijn jonge bevolking hoopt mee te krijgen in zijn visie van een nieuw, jong en pragmatisch Saoedi-Arabië. De (grensoverschrijdende) moslimidentiteit van zijn burgers moet in die opvatting een minder centrale rol gaan spelen. De solidariteit met de Palestijnen zou daarbij weleens kunnen gaan sneuvelen – maar nu nog niet.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden