Pas laat in zijn leven begon Theo Bouman te praten over de oorlog – écht te praten over wat hij had gezien en meegemaakt in Kamp Amersfoort. Alsof het er nog uit moest, zegt zijn dochter José. Hij was de laatste ooggetuige van een groep van 101 Sovjet-gevangenen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in erbarmelijke toestand door de Duitsers gevangen werd gehouden in Kamp Amersfoort.
Na de oorlog pakte iedereen zijn leven op. Theo ook. Werkte als meettechnicus bij de NOS en sleutelde in zijn vrije tijd graag aan apparaten. José herinnert zich hoe in hun gang de kapotte televisies lagen opgestapeld. Alles wat mechanisch of elektrisch was, daar ging hij voor familie, vrienden of buurtgenoten mee aan de slag.
De oorlog was teruggebracht tot een paar vaste anekdoten op verjaardagen. Pas de laatste jaren begon hij zich te ergeren. Documentaires, boeken, artikelen: het klopte in zijn ogen niet. Of in elk geval, het was niet het hele verhaal. ‘Ze weten niet hoe het zit’, riep hij dan. ‘Ik was daar.’
Bouman, zoon van een kleermaker, bracht in de oorlog voor een Nederlandse aannemer verlichting aan in de barakken van het kamp. Daar zag hij in september 1941 voor het eerst een grote groep militairen van het Rode Leger, veelal Oezbeken. Ze waren ziek, verhongerd, mishandeld ook, en werden als levend nazipropagandamateriaal door de straten van Amersfoort gejaagd. Die aanblik moest de Nederlanders ervan overtuigen dat ze beter de zijde van nazi-Duitsland konden kiezen in de strijd tegen het bolsjewisme.
Op een dag drukte een van de Russen Theo een roebelbiljet in handen. Ondanks de taalbarrière begreep hij maar al te goed wat de bedoeling was, en even later zag hij kans zijn boterhammen in de handen van een van hen te drukken. Die verdeelde het verderop met een paar anderen – het beeld zou hem altijd bijblijven. Thuis werden de roebels direct in de kachel gegooid. ‘Hoe kun je dat doen, Theo? Straks sluiten ze jou op!’
Op een ochtend was het kamp stil en verlaten. ‘Waar zijn de Russen?’, vroeg hij. Daarna begon het besef door te dringen wat er was gebeurd. Het was, zo bleek later, de op een na grootste executie in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle 101 gefusilleerde Russen liggen begraven op het Sovjet-ereveld in Leusden.
In 2019 vertelde Bouman in het ziekenhuis tegen een verpleegkundige zomaar ineens wat hij in de oorlog had meegemaakt. Zij was toevalligerwijs de vriendin van onderzoeker Remco Reiding van Stichting Sovjet Ereveld en vroeg hem of hij mocht worden gebeld.
Aan Reiding vertelde Bouman vervolgens alles, op camera, in een zeer emotioneel betoog. Reiding: ‘Hij kon dat zeer beeldend, nam je echt mee naar die tijd.’ Ook in de toekomst zullen generaties jongeren daarom weten wat zich daar heeft afgespeeld. ‘Alleen daarom al is Theo van onschatbare waarde geweest.’
Theo Bouman stierf op 23 augustus, 98 jaar oud. Waar hij voor de buitenwereld een vrolijke, humoristische man was, daar kon hij thuis kortaf en stuurs zijn, argwanend ook. Zijn dochter herinnert zich nog levendig die keer dat ze van haar eerste salaris een tweedehands auto had gekocht. ‘Ze zullen wel aan de teller hebben gesleuteld’, zei haar vader. ‘Wedden dat je wordt bedonderd?’
Pas nadat hij tot in detail had verteld wat hij had gezien in Kamp Amersfoort, begreep ze waar die angsten en het wantrouwen vandaan kwamen bij haar vader. Het was de boodschap die hij van de oorlog had overgehouden: altijd op je hoede zijn, je weet nooit precies wie je voor je hebt.
De Volkskrant profileert regelmatig bekende en onbekende, kleurrijke Nederlanders die onlangs zijn overleden. Wilt u iemand aanmelden? postuum@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden