De regionale gevolgen van de dodelijke verrassingsaanval van Hamas tegen Israël en Israëlische burgers zijn nog moeilijk in te schatten. Wat wel vast staat is dat ze groot zullen zijn en, vanwege het 9/11-achtige schokeffect in Israël, waarschijnlijk van een ander karakter dan eerdere Israëlische acties tegen Hamas en diens bondgenoten Hezbollah en Iran.
Wie uitzoomt, ziet opnieuw een poging om met geweld de status quo te veranderen en de regionale politiek te beïnvloeden. De betrokkenheid van Hezbollah en Iran bij deze complexe aanval, die maandenlange voorbereiding moet hebben gevergd, wordt door weinigen betwijfeld. Hamas had zijn eigen, autonome motieven om uitgerekend nu toe te slaan, maar experts herkennen in de aanval ook de Iraanse wens om de normalisering van de betrekkingen tussen Saoedi-Arabië en Israël te torpederen of te bemoeilijken.
Wie nog verder uitzoomt, ziet opnieuw een teken van de versnelde instorting van de internationale orde en haar spelregels. Deze trend is al jaren waarneembaar, en in sommige delen van Afrika zelfs al decennia, maar sinds Ruslands grote invasie van Oekraïne lijkt het hek van de dam.
Arnout Brouwers schrijft voor de Volkskrant over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Daarbij is soms sprake van causaliteit – een directe link tussen oorzaak en gevolg. Veel Sahellanden bijvoorbeeld waren al instabiel en in de greep van jihadisten en bandieten voordat Wagner-huurlingen er actief werden. Maar hun komst heeft, samen met effectieve Russische desinformatie, geholpen om lokale junta’s afstand te laten doen van elke westerse militaire bijstand. Resultaat: meer geweld en anarchie, en ook toenemende instabiliteit aan Europa’s zuidgrens.
Een ander voorbeeld is Nagorno-Karabach. De Azerbeidzjaanse leider Aliëv zat midden in een internationale bemiddelingspoging om de zaak vreedzaam op te lossen toen hij besloot de exclave met machtsmiddelen terug te pakken. Zijn cynische calculatie bleek juist dat noch het Westen, noch Rusland – dat daar vredestroepen had – hem kon of zou stoppen. Meer dan ooit sinds het einde van de Koude Oorlog kun je straffeloos conflicten met geweld beslechten. Dat had de Turkse president Erdogan ook al ontdekt.
En onder de neus van Europese politici lopen de spanningen op tussen Servië en Kosovo. De schokkende aanval van etnisch-Servische militanten in Noord-Kosovo werd gevolgd door het sturen van Servische tanks naar het grensgebied. Het staat buiten kijf dat Rusland zowel in Servië als in Bosnisch-Servië een rol vervult – en niet zonder succes – als aanjager van ultranationalistische krachten en zo veel mogelijk olie op het vuur gooit.
Tegen deze achtergrond is het niet vreemd dat er dit weekend meteen speculaties kwamen dat ook Rusland, dat goede banden onderhoudt met Hamas, deels achter deze aanval zat. Hanna Notte, de Rusland- en Midden-Oostenexpert van de Britse denktank CSIS, erkent dat ‘een kleine hoeveelheid instabiliteit in het Midden-Oosten en nieuwe crises, Rusland goed uitkomen, omdat ze de aandacht en de middelen van het Westen afleiden van Oekraïne’.
Maar ze ziet nog geen aanwijzingen voor directe Russische steun voor of vooraf bij deze aanval. En ze wijst er op dat als Russische betrokkenheid bij zo’n laaghartige terroristische aanval aan het licht zou komen, dit ook negatieve gevolgen zou hebben voor Israëls ‘voorzichtige standpunt’ inzake Oekraïne en de goede relatie tussen Netanyahu en Poetin.
Ondertussen is er internationaal wel degelijk een uitbreiding van assen van het kwaad. Naast de autoritaire (maar ook complexe en onevenwichtige) ‘strategische vriendschap’ tussen China en Rusland, zijn er de as Rusland-Noord-Korea (Moskou zou zelfs al artilleriegeschut ontvangen) en de as Moskou-Teheran (en Hezbollah, Hamas) die Rusland van wapens tegen Oekraïne voorziet en gebruikt kan worden voor subversieve acties in het Midden-Oosten.
Ook bij afwezigheid van een overkoepelend complot lopen er genoeg pragmatisch samenwerkende bondgenoten rond die hun interne repressie koppelen aan externe agressie – en die het mondiale spelregelboekje in de fik willen steken. Het effect is hetzelfde: kleinere en grotere potentaten profiteren van de ontstane speelruimte. Het corrumperende effect daarbij van Ruslands naakte agressie tegen Oekraïne is onmiskenbaar.
De ondermijning van de internationale ordening en het VN-Handvest is niet nieuw. Even leek na de instorting van de Sovjet-Unie in 1991 een gouden tijd aangebroken te zijn, maar de Bosnië Oorlog (1992-1995) torpedeerde die gedachte al snel, en na 9/11 hielp Amerika zelf mee aan de ondermijning ervan in de Irak Oorlog. Sindsdien zingen de VS als ordenende wereldmacht een toontje lager. Na Poetin ruiken ook andere grote en kleine potentaten kansen – en grijpen ze. Wie moet die breuken gaan lijmen in afwezigheid van één ordenende mondiale macht? De belangrijkste democratieën zijn zelf in crisis, maar voor deze grote vraag kunnen ze niet weglopen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden