In de aanloop naar de Poolse verkiezingen zeggen beide kampen: stem op ons of het land gaat ten onder. Die boodschap slaat aan, omdat het niet voor het eerst zou zijn. Polen lijdt onder ‘posttraumatische soevereiniteit’, zeggen denkers Karolina Wigura en Jarosław Kuisz.
Polen staat voor de belangrijkste verkiezingen sinds het land zich in 1989 aan het communisme ontworstelde. Blijft regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) aan de macht, of gaat het land onder de grootste oppositiepartij Burgerplatform (PO) een andere koers varen?
Volgens PiS is een derde regeertermijn – niet eerder voorgekomen in de recente parlementaire geschiedenis – noodzakelijk om Polen naar de ideeën van de partij te hervormen. Of, zoals de talrijke critici van de Poolse regering stellen, de rechtsstaat nog verder af te breken. ‘We zullen een verdieping zien van processen die de afgelopen acht jaar zijn ingezet: de aanval op de onafhankelijke rechterlijke macht, de aanval op onafhankelijke media terwijl de regeringspropaganda van de publieke omroep wordt versterkt, en het verder inperken van rechten van vrouwen en minderheden’, zegt socioloog Karolina Wigura.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Juist om die reden zijn deze verkiezingen ook volgens de oppositie een waterscheiding: nu valt het tij nog te keren, maar na nog eens vier jaar PiS is het mogelijk te laat. Wigura: ‘Als de oppositie wint, heeft ze de moeilijke, zware taak om de rechtsstaat te herstellen. Dit is allesbehalve eenvoudig. Polen valt niet in één dag te redden, zullen we maar zeggen. Dit moet op legale wijze gebeuren – wat de oppositie wil. Tegelijkertijd moet ze de steun van de kiezers vasthouden, die mogelijk teleurgesteld raken door het lage tempo van de hervormingen en de bijkomende conflicten met de vorige regering.’
Nu Polen sinds de Russische invasie van Oekraïne ook op het internationale toneel een speler van formaat is geworden, heeft de uitslag van 15 oktober ook gevolgen voor de wereld voorbij de Poolse grens. Voor Oekraïne – waarover in Warschau steeds meer kritische geluiden zijn te horen – en voor de verhoudingen in de EU. In buurland Slowakije won de eurosceptische oud-premier Robert Fico vorig weekend al de verkiezingen.
Polen kan voor buitenlanders een ongrijpbaar land zijn, vol geesten uit een ingewikkeld verleden die te pas en te onpas komen spoken. Wie het land beter wil begrijpen, doet er goed aan om niet alleen naar de politiek te kijken, maar ook naar geschiedenis, psychologie en emoties, zeggen Wigura en Jarosław Kuisz. De twee denkers proberen op deze manier hun eigen land te doorgronden en inzichtelijk te maken voor buitenstaanders.
De diagnose, aldus Kuisz en Wigura: ‘posttraumatische soevereiniteit’. Polen heeft zijn soevereiniteit meermaals verloren, een historisch trauma dat tot het heden doorwerkt. Daardoor voelen sommige Polen dat hun onafhankelijkheid op los zand staat, dat het land van alle kanten wordt bedreigd. De huidige regering ziet overal vijanden: in eigen land, maar ook in Moskou, Brussel, Berlijn en soms zelfs in Kyiv. Ze vindt gehoor bij een deel van de Poolse bevolking en wakkert de angst verder aan voor politiek gewin.
Kuisz is politiek analist, hij studeerde filosofie en rechten. Wigura is socioloog en ideeënhistoricus. Ze schrijven boeken, essays en opiniestukken. Deze verschijnen ook buiten Polen, bijvoorbeeld in The New York Times en de Duitse krant Taz. Dit najaar verschijnt een nieuw boek van Kuisz over Poolse politiek waarin ‘posttraumatische soevereiniteit’ een centrale rol speelt, gezamenlijk schreven ze ook een boek over het onderwerp voor de Duitse uitgever Suhrkamp.
Ze werken doorgaans samen – de twee intellectuelen zijn getrouwd. ‘Het is een beetje als pingpong’, zegt Wigura, ‘we discussiëren de hele tijd.’ Ze vullen elkaar aan, blijkt ook uit de dynamiek tijdens het gesprek. Kuisz is een man van de grote greep, maakt veel associaties, Wigura maakt bondige notities in haar telefoon en structureert haar antwoorden zorgvuldig.
Ze werken afwisselend in Berlijn en Warschau, waar Kultura Liberalna is gevestigd, een door hen opgerichte denktank die een gelijknamig toonaangevend weekblad publiceert. ‘Soms grappen we dat we praktisch in de trein tussen Warschau en Berlijn leven.’ In het statige pand van het Zentrum Liberale Moderne in Berlijn, waaraan beiden als onderzoeker zijn verbonden, blikken de twee vooruit op de Poolse verkiezingen.
Kuisz: ‘Het is moeilijk voor de oppositie om te winnen, omdat de regels gedurende het spel zijn veranderd. Die zijn nu verre van fair. Populisten als PiS zeggen altijd tegen zowel kiezers als hun tegenstanders: we hebben vrije verkiezingen, je kunt tegen ons stemmen als het je niet bevalt.
‘Maar de verkiezingscampagne is oneerlijk in Polen. De publieke omroep is gekaapt door de regering, wat een ongelijk speelveld in de media creëert. De regering heeft meer campagnegeld tot haar beschikking en voerde verschillende wijzigingen in de kieswet door die in haar voordeel werken. Winnen in het huidige politieke landschap is een herculische opgave voor de oppositie.
‘Tegelijkertijd is er veel hoop gevestigd op de oppositie, bijvoorbeeld in het buitenland. Maar daarbij gaan ze, precies zoals de populisten willen, uit van eerlijke verkiezingen en een eerlijke kans. Dit hebben we eerder in Hongarije en Turkije gezien. Maar er is geen eerlijke kans.’
Wigura: ‘Wat Poetins Rusland in Polen wil, is chaos. De polarisatie, het gevecht om de instituties, de constante strijd tussen regering en oppositie. Dat komt Rusland goed uit en dat weten de Russen heel goed. Het ontregelen en ondermijnen van het Poolse publieke debat is in Poetins belang. Maar de politiek richting Rusland van een andere regering zou niet veel veranderen. Ik denk dat de eenheid over Oekraïne Rusland onaangenaam heeft verrast.’
Wigura: ‘Het lijkt erop dat in de Poolse samenleving een groeiende vermoeidheid bestaat over de oorlog en Oekraïne. Dat zie je in recente opiniepeilingen. De regering probeert mee te veren met deze collectieve emotie, vandaar de draai in het Oekraïnebeleid. De oppositie zou dit waarschijnlijk iets anders doen. Als het gaat om de Poolse ambities om een belangrijke speler te worden in de regio, zal er niet veel veranderen, wie de verkiezingen ook wint. Op de lange termijn zal Polen ook met Oekraïne concurreren voor een rol als regionale leider.’
Wigura: ‘We zijn erg sceptisch over al te simpele verklaringen voor de steun voor PiS. Zoals een onderscheid tussen ‘winnaars’ en ‘verliezers’ van de transitie na het communisme, waarbij de verliezers uit frustratie op PiS stemmen. Of dat het ligt aan de fouten die liberale politici hebben gemaakt en dat ze, zodra ze die fouten herkennen en herstellen, weer zullen winnen. De populariteit van PiS heeft veel diepere wortels.
‘Het belangrijkst is een gevoel van verlies. In aanloop naar de gewonnen verkiezingen in 2015 voerde PiS campagne met de slogan ‘Polen in puin’. Dat beeld correspondeerde niet met wat je kon zien aan de infrastructuur, straten, steden in Polen – die werden gerenoveerd en gemoderniseerd – maar wel met wat omging in het hoofd van de mensen. Een verlies van traditionele identiteit, gemeenschap, families. Het is dus geen economisch verlies, maar een existentieel verlies. Kaczyński (de partijleider van PiS, red.) boorde dit gevoel bij de stemmers aan en won de verkiezingen.
‘Nu zijn we acht jaar verder. En wat Jarosław zegt: het is een oneerlijke campagne. Maar daar voorbij zie je nog steeds verlies, een ingrijpende verandering van de wereld zoals we die kennen: de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering, het tempo waarin de samenleving verandert. Op de complexiteit van de wereld heeft PiS eenvoudige antwoorden, zoals dat alles de schuld is van Brussel en Berlijn.’
Kuisz: ‘Natuurlijk is er een globale golf van verandering en reacties daarop: Trump, Brexit, Kaczyński. Maar deze ontwikkelingen moet je ook bekijken door een lokaal filter. Op elk van deze plekken is de collectieve identiteit geschapen door gedeelde ervaringen uit het verleden. Toen ik werd gevraagd om een boek te schrijven over de recente Poolse politiek, besefte ik dat ik iets moest vinden wat alle Polen verbindt. Dat is het begrip posttraumatische soevereiniteit geworden. Polen heeft zijn soevereiniteit heel vaak verloren en dit werkt door in het heden.’
Hier moeten we even de geschiedenisboeken in. Vóór 1795 maakte Polen deel uit van het Pools-Litouwse Gemenebest, dat zich uitstrekte van de Baltische kust tot aan de Zwarte Zee. Aan het einde van de 18de eeuw deelden omringende grootmachten – het Habsburgse Rijk, het Russische Rijk en Pruisen – het Gemenebest steeds verder op totdat er niets meer overbleef: de zogenoemde Poolse Delingen. Tot 1918 bestond het land niet op de kaart van Europa. De herwonnen onafhankelijkheid werd in 1939 bruut beëindigd, toen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie Polen opnieuw binnenvielen en opdeelden. Daarop volgde meer dan veertig jaar communisme en invloed van Moskou. De eerste zin van het Poolse volkslied is veelzeggend: ‘En nog is Polen niet verloren.’
Kuisz: ‘Posttraumatische soevereiniteit is in het oosten van Europa geen vergezocht begrip. We ademen het. En het is geen ver verleden. Toen Polen in de 18de eeuw van de kaart werd geveegd, was dit het begin van een cyclus van verdwijnen, tot aan het grote trauma van de Tweede Wereldoorlog. Deze geschiedenis heeft de collectieve identiteit van Polen geschapen.
‘In deze historische context betekent geopolitiek een permanente dreiging uit het Oosten. Maar soms ook een mogelijke dreiging vanuit het Westen. Dat kan een inval zijn – zoals Duitsland in 1939 – maar ook een vorm van verraad, zoals bij München in 1938 (toen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk Tsjechoslowakije, dat werd bedreigd door nazi-Duitsland, in de steek lieten. Nadat ze een verdrag met Hitler hadden getekend, annexeerde hij het Sudetenland, red.). De huidige Poolse regering vreest zowel het Oosten als het Westen. De oppositie alleen het Oosten. Hun referentiekader is verschillend.
‘PiS heeft de Tweede Poolse Republiek (1918-1939, red.) als ideaal, een maximaal onafhankelijk land. Terwijl de oppositie zegt: dat liep catastrofaal af, we moeten juist verder op de weg die is ingezet na 1989. Dit is het níéuwe Westen, we moeten daarnaartoe en gezamenlijk bouwen aan de Europese Unie om weg te komen van het verleden en te ontsnappen aan Russische invloed. Maar Kaczyński zegt in feite: Duitsland is niet veranderd. Kijk maar naar Rusland, dat is ook niet veranderd.’
Wigura: ‘Het is interessant dat mensen denken dat Polen is veranderd, want dat is niet zo. De reactie van de Poolse samenleving op de oorlog komt voort uit dezelfde posttraumatische soevereiniteit die tot frictie met de EU leidt. Dit is behalve een ervaring ook een emotie. Angst, die je kunt voelen in je vingertoppen. Eerder kwam dit gevoel niet echt tot uiting in Polen, maar na de invasie wisten Polen deze gebeurtenis te verbinden met de ervaringen van hun ouders en grootouders. Opeens kon je zien dat deze angst al die generaties cultureel is doorgegeven. Trauma’s leveren ook waardevolle kennis op, zoals je met de oorlog in Oekraïne kunt zien.’
Wigura: ‘Misschien ligt Polen daar al op.’
Kuisz: ‘Posttraumatische soevereiniteit is een vertrekpunt. We hebben nu voor het eerst sinds de 18de eeuw een generatie die is geboren en opgegroeid in haar eigen onafhankelijke staat. Stel je voor! Tegen de achtergrond van onze geschiedenis bevinden we ons op onontgonnen terrein.
‘Maar er is een kant van het politieke spectrum – namelijk PiS – die, laten we zeggen, de oude ‘software’ wil bewaren, de ‘bezettingsmentaliteit’. Als je hun politici hoort, lijkt het net alsof Polen niet soeverein is, alsof we in een bezet land leven. Natuurlijk kun je hierom lachen, maar het is de moeite waard om te begrijpen waarom dit geloofwaardig is voor veel Polen. De posttraumatische soevereiniteit zit onder de huid.’
Kuisz: ‘Politiek is een existentiële zaak in Polen. Verkeerd beleid betekent: onze staat opnieuw verliezen. ‘Verrader’ is een interessant begrip in Polen, het heeft een zeer specifieke betekenis. Het is, in tegenstelling tot in andere landen, iemand die Polen naar de ondergang kan leiden. Dit resulteert in een permanente heksenjacht. Er is geen ademruimte voor samenwerking, voor langetermijnplannen of voor sociaal vertrouwen. Het is een vicieuze cirkel.’
Wigura: ‘Je kunt je afvragen: waarom hebben we het in hemelsnaam over het verleden, wanneer we het in feite hebben over iets wat hier en nu gebeurt en invloed heeft op de toekomst? Waar het op neerkomt, is dat een beter begrip van Centraal- en Oost-Europa in het Westen noodzakelijk is. Posttraumatische soevereiniteit verklaart veel, maar niet alles.
‘We moeten onderscheid maken wanneer geschiedenis ertoe doet en wanneer niet. Trauma’s zijn ook een bron van politieke legitimiteit. Dat zie je nu heel sterk. Na dertig jaar onafhankelijkheid willen Polen en andere landen geen juniorpartners meer zijn. Sinds de oorlog in Oekraïne drukken ze dit duidelijker uit.’
Kuisz: ‘Laten we één ding vooropstellen: we willen PiS niet veredelen met historische achtergrond. De regering schendt sinds 2015 de Grondwet. Dat is de kern van het probleem. Ze kapen de staat. Zij gebruiken het historische verhaal ook als schild. PiS wil, nogmaals, de oude ‘software’ intact houden. De andere kant van de politiek wil een nieuwe, post-1989-software.
‘We hebben het over ontsnappen aan driehonderd jaar geschiedenis. Het is een enorm karwei. Maar het is noodzakelijk. Anders blijf je een soort cognitieve dissonantie houden: je leeft in een onafhankelijk land waarvan je denkt dat het niet onafhankelijk is.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden