In Beieren en Hessen gaan zondag bijna 12 miljoen Duitsers naar de stembus om een nieuw parlement te kiezen voor hun deelstaten, die in Duitsland eigen regeringen hebben. Het worden verkiezingen met grote nationale zeggingskracht. Duitsland is hevig verdeeld over alles, van de energiepolitiek tot het migratiebeleid. In zowel Beieren als Hessen maakt de grotendeels extreem-rechtse AfD nu serieuze kans op een nummer 2-positie, de eerste keer dat deze partij zo ver komt in het westen van Duitsland.
De nummer één is de conservatieve CDU/CSU, tegenwoordig oppositieleider in Duitsland. De vraag is niet óf deze partij de verkiezingen wint, maar met welke marge. Met dat gegeven zullen na het weekend opiniemakers en politiek wetenschappers over elkaar heen buitelen om drie vragen te beantwoorden: hoe diep is het vertrouwen in de nationale regering in Berlijn gezakt? Is Friedrich Merz nog de juiste persoon om de CDU/CSU te leiden, en in 2025 op te gaan voor het bondskanselierschap? En wat moeten we met de AfD?
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
Het vertrouwen in de Duitse regering is op een historisch dieptepunt: driekwart van de burgers is ontevreden. Ongewoon veel kiezers in Beieren en Hessen zeggen dat dit jaar landelijke thema’s leidend zijn bij hun stem. Op nummer één, volgens opiniepeiler Forschungsgruppe Wahlen: asiel, vluchtelingen en migratie. Op nummer twee, vooral in de conservatieve agrarische staat Beieren: de klimaatpolitiek en bijbehorende Energiewende, de regeringsambitie om vóór 2045 een volledig klimaatneutrale economie en samenleving te creëren.
Onder CDU/CSU-stemmers is inmiddels alom te horen dat de nationale regeringspartij De Groenen, architect van de Energiewende, ideologische politiek bedrijft ten koste van de Duitse welvaart. De klimaatplannen waren in normale tijden al zeer ambitieus. Inflatie, exploderende energieprijzen en een haperende economie hebben het draagvlak hiervoor ernstig aangevreten. Impopulaire regeringsbeslissingen, zoals het afschakelen van de laatste drie kerncentrales midden in de energiecrisis, hebben de tweespalt verder vergroot. Daar was 82 procent van de Duitsers tegen.
‘Zeker in Beieren is een cultuurstrijd ontstaan waarbij tegenstanders de ‘groene levensstijl’ en alles wat daarbij hoort echt als vijand zijn gaan zien’, zegt politiek wetenschapper Reiner Becker van de Universiteit van Marburg. ‘In Hessen domineert migratie qua nationale thema’s de agenda. Dat heeft ermee te maken dat de afgelopen anderhalf jaar ruim een miljoen Oekraïners naar Duitsland zijn gekomen, naast vluchtelingen van elders. Veel gemeenten hebben grote moeite deze kosten te dragen. Het heeft er ook mee te maken dat rechtse oppositiepartijen er alles aan doen om dit thema zo emotioneel mogelijk te maken.’
Wat veel kiezers in Hessen en Beieren bezighoudt, net als in de rest van Duitsland, is zorg en onzekerheid. De regering wijst erop dat ze het land de afgelopen twee jaar met succes heeft behoed voor energietekorten, en honderden miljarden aan overheidssteun heeft vrijgemaakt om prijsstijgingen te compenseren. Maar de regering voert een beleid dat door steeds minder mensen wordt gedragen. Steeds meer mensen drijven af van het politieke midden. Ruim één op de vijf Duitsers zegt nu te gaan stemmen op de AfD, een partij die door de veiligheidsdienst wordt geobserveerd wegens extreem-rechts gedachtengoed.
De CDU en de AfD wakkeren de zorg aan om verschillende redenen. De CDU ziet de grote aantallen asielzoekers – dit jaar verwacht Duitsland er 300 duizend, Oekraïners niet meegerekend – vooral als onbetaalbaar, en waarschuwt dat het klimaatbeleid van de regering grote economische schade oplevert. De AfD ziet grootschalige migratie als bedreiging van ‘de Duitse culturele identiteit’, en ontkent dat klimaatverandering hoofdzakelijk door de mens is veroorzaakt.
Vooralsnog is de partij gedoemd aan de zijlijnen te blijven. Alle andere partijen handhaven een cordon sanitaire. Maar binnen de conservatieve CDU ontstaat twijfel over de categorische afwijzing van de AfD. Landelijk partijleider Merz leek deze zomer de deur op een kier te zetten voor enige samenwerking op lokaal niveau, nadat de AfD in het oosten van Duitsland haar eerste burgemeesterspost had veroverd. Hij zei verkeerd begrepen te zijn. Een groep CDU-politici organiseerde onlangs in Hessen stiekem een debat met AfD-leden.
Zondag hangt daarom boven de verkiezingen als een donkere wolk de vraag: in hoeverre profiteert extreem-rechts nu ook in West-Duitsland van de kiezers die zich van de middenmoot afkeren, of van de democratie als geheel?
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden