Zoals dat soms gaat met parels van archiefvondsten: eigenlijk was hij op zoek naar iets anders. Historicus Gerard Aalders bezocht in 1995 Washington voor een groot onderzoek naar gestolen Joodse bezittingen. Tevens werkte hij met een collega aan een biografie van Wim Sanders, chef van de Dienst Opsporing van het Bureau Nationale Veiligheid (BNV).
Maar waar stuitte Aalders nu toch op, in de National Archives? Correspondentie van de Amerikaanse ambassade in Den Haag, met daarin een kopie van een lidmaatschapskaart van de NSDAP, de partij van Adolf Hitler.
Over de auteur
Tonie Mudde is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant en presenteert de Volkskrant-wetenschapspodcast: Ondertussen in de kosmos.
Vlak na de oorlog waren kopieermachines zoals we die nu kennen nog amper beschikbaar. Kopiëren betekende doorgaans: typisten die originele documenten overtikten.
Zo’n kopietje van een partijkaart vond Aalders, van een lid geboren op 29 juni 1911 in het Duitse Jena. Ook gevonden van dat bewuste lid: documenten over contributiebetalingen aan de NSDAP.
De naam van dat lid? Bernhard zur Lippe-Biesterfeld, de latere prins der Nederlanden, die na de oorlog de reputatie van verzetsheld genoot en tot aan zijn sterfbed het NSDAP-lidmaatschap ontkende.
Vanaf dat moment in het archief was er geen twijfel meer mogelijk, zegt Aalders nu terugkijkend op zijn vondst in Washington. ‘Bernhard was lid geweest van de NSDAP. Zelfs de aanmaningen om contributie te betalen, pasten in het patroon, hij was een notoir wanbetaler.’
Bernhards originele lidmaatschapspas lag al die jaren in diens eigen archief, bleek afgelopen week bij de presentatie van het boek De achterblijvers van Flip Maarschalkerweerd. Die vond de ledenpas vlak voor zijn pensioen als directeur van het Koninklijk Huisarchief.
Het leidde tot geschokte reacties. ‘Ik kan me heel goed voorstellen dat het nieuws grote impact heeft, dat het veel emoties oproept’, zei koning Willem-Alexander. ‘Met name bij de Joodse gemeenschap.’
Het Centrum Informatie en Documentatie Israël roept de regering op verder onderzoek te verrichten ‘naar de rol van prins Bernhard voor, tijdens, maar ook na de oorlog (zoals de wiedergutmachungsbetaling van ruim 1 miljoen Duitse Mark die hij ontving)’.
De schokgolf aan reacties is opvallend gezien de bewijslast die er lag over het naziverleden van de prins. Dat kan met de tijdgeest te maken hebben, met het feit dat nu de originele lidmaatschapspas is gevonden, maar zeker ook met wat er in 1996 gebeurde toen Aalders zijn ontdekking wereldkundig wilde maken.
Het bestuur van het Riod maakte destijds bezwaren tegen publicatie van het boek De affaire Sanders van Aalders en zijn co-auteur Coen Hilbrink. Het naziverleden van Bernhard besloeg slechts een klein deel van dat boek, maar wel een explosief deel.
De Groene Amsterdammer beschreef in 1996 hoe het Riod Aalders eerder had ‘uitverkozen uit een keur van jonge Nederlandse historici’ vanwege zijn ‘onversaagde publikatiewoede’. ‘Aalders had een goede neus voor interessante thema’s, van het mysterieuze leven van Leonie Brandt – de Mata Hari van de Tweede Wereldoorlog – tot het nog altijd met taboes omgeven lot van het kapitaal dat de joden in de oorlog was ontnomen en dat sindsdien verdwenen was op rekeningen van Zwitserse banken.’
Maar het bestuur zat nu in de maag met dat nieuwe boek. Volgens Aalders, die hierover schrijft in zijn boek Het instituut, werd het bestuur onder druk gezet door de regering om niet te publiceren. ‘We kregen de meest vreemde kritiek op het manuscript. Bijvoorbeeld dat het ‘te Frans’ geschreven zou zijn. Wat is in hemelsnaam ‘te Frans’ geschreven?’
Die druk van de regering heeft toenmalig Riod-bestuurslid Jan Bank overigens niet zo ervaren. ‘Daar herinner ik me niks van’, zegt hij per telefoon. ‘We hadden inhoudelijke discussies. Aalders is een dossiervreter eerste klas, in de beste zin van het woord. Maar zodra je vond dat hij te snel naar een conclusie sprong, schoot hij in de weerstand. Dan was hij ook gewoon een beetje lastig. Al is dat misschien ook een goede eigenschap om dit soort ontdekkingen te doen.’
Na veel getouwtrek gaf het Riod dan toch na minimale aanpassingen zijn zegen voor publicatie van De affaire Sanders, maar dan alleen over het gedeelte van Aalders, niet over dat van zijn co-auteur Hilbrink. Vlak voor de presentatie van het boek, februari 1996 in de Haagse Nieuwspoort, kwam het Riod-bestuur zelfs met een verklaring waarin het gehakt maakte van de bijdrage van Hilbrink. Uit De Groene: ‘De beide auteurs waren hierdoor zozeer overvallen dat zij gedurende de persconferentie nauwelijks meer tot spreken bereid bleken.’ Aalders zegt daar nu over: ‘De boodschappers werden zwartgemaakt. De schurk, Bernhard, bleef buiten schot.’
Meer dan een kwart eeuw later kreeg Aalders een uitnodiging voor de boekpresentatie waarin de originele lidmaatschapskaart van Bernhard gepresenteerd zou worden. Aalders bedankte beleefd, hij ging liever naar de talkshow Khalid & Sophie om zelf in de spotlight te stappen en over de prins te spreken. ‘Eindelijk erkenning, dat deed mij goed. Bovendien is enig narcisme mij niet vreemd.’
Gerald Aalders (1946) studeerde geschiedenis en Scandinavische taal- en letterkunde aan de universiteiten van Amsterdam en Stockholm.
Hij promoveerde op de neutraliteitspolitiek van Zweden tijdens de Koude Oorlog.
Het Republikeins Genootschap riep Gerald Aalders in 2018 uit tot Republikein van het jaar.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden