Jan, een getatoeëerde, boomlange man met een strafblad van zes kantjes, had zich een half jaar lang bijna wekelijks over zijn gewelddadige leven laten interviewen. De biografie die criminoloog Frank van Gemert over hem aan het schrijven was, zou eindigen met het beeld van een depressieve man, arbeidsongeschikt verklaard, zijn dagen slijtend met zijn hond in een flat in Overvecht, Utrecht.
Na al die gesprekken dacht Van Gemert Jan wel te kennen. Maar toen zat er ineens, in augustus 2010, een onheilspellend mailtje van hem in zijn inbox, met het onderwerp ‘Eindelijk rust’ en de mededeling dat hij uit de maatschappij was gestapt.
Over de auteur
Angela Wals is schrijver en journalist en schrijft voor de Volkskrant over cultuur en maatschappij.
Hoe? Door, zo ontdekte Van Gemert twee dagen later, zijn hond en televisie weg te geven en op zijn 54ste verjaardag een keukenmes te kopen bij de Hema. Daarmee stak Jan zes keer in op een oude bekende uit de drugsscene, om zich vervolgens aan te geven bij het politiebureau (het slachtoffer overleefde).
Die wending van zijn studieobject had Van Gemert niet zien aankomen.
‘Ja, het was op zijn verjaardag en hij wilde dit. Hij wilde weer de gevangenis in en koos een levensdelict uit waarvan hij zeker wist dat hij daarvoor lange tijd zou worden opgesloten. In de gevangenis kende hij de regels, voelde hij zich autonoom. ‘Ik functioneer beter in de bajes’, zei hij tijdens een interview. Achteraf een teken aan de wand. Toch zag ik dit echt niet aankomen. Al voelde ik door die rare mail wel nattigheid.’
‘Meer en meer kreeg ik in de gaten dat Jan wílde dat zijn biografie hiermee zou eindigen. Hij had bewust gekozen voor dit slotakkoord. En dat maakte van mij de boodschapper van een heel kwalijke daad. Ik wil me niet op die manier laten gebruiken. Maar daar zette ik me toch vrij snel overheen. Ik wilde als onderzoeker, nu meer dan ooit, proberen te doorgronden wat er aan de hand was. Want zijn eigen verklaring – dat hij in de bajes thuishoort – vond ik niet afdoende.’
In Van prison gang tot tbs – Biografie van een gewelddadig man (2011) beschrijft Van Gemert hoe Jan keer op keer vastloopt in zijn leven. Het gaat over zijn gewelddadige vader die Jan een keer voor straf van één hoog uit het raam duwde. Over het tehuis en de pleeggezinnen. Over de Amsterdamse drugsscene en zijn rooftochten door de Universiteit van Amsterdam, waar hij bronzen beelden en portemonnees van docenten stal. ‘Ik heb nog de cheques gehad van professor Heertje, die econoom. Ook allemaal geïnd.’ Over hoe hij twee kootjes van zijn pink verloor na een vergelding.
De perioden waarin Jan zijn leven op de rails had, duurden maar kort. Hij kreeg een vriendin en een zoon, maar de relatie liep stuk. Na een gevangenisstraf van drie jaar voor poging tot moord liet hij zich al snel ronselen voor een drugstransport van Ecuador naar New York. Hij werd gepakt met 5 kilo cocaïne op zak. In de gevangenis moest hij zich bewijzen tegenover zijn homies van de Sureños – een Mexicaanse gevangenisbende – door iemand neer te steken. Jan, die had geleerd zich staande te houden met geweld, deed dat. Als actief bendelid verdiende hij voor bewezen diensten ‘tags’ (tatoeages), zoals de grote Santa Muerte, De Dood, op zijn borst.
Na de zelfgekozen koerswijziging van zijn leven in 2010 werd Jan veroordeeld voor poging tot moord en kreeg hij een gevangenisstraf van 5 jaar en tbs. Frank van Gemert (65) is verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam en schreef eerder over jeugdbendes, drugshandel en krakers. Hij bleef Jan (67) opzoeken, eerst in de gevangenis, de laatste negen jaar in diverse tbs-klinieken. Dat contact resulteerde in een nieuw boek dat in september uitkwam: In tbs – Twaalf jaar binnen (Just Publishers). Daarin wordt het moeizame resocialisatieproces van Jan beschreven, vanuit De Woenselse Poort in Eindhoven, de Oostvaarderskliniek in Almere en daarna vanuit de Van der Hoeven Kliniek in Utrecht.
‘Door goed naar één persoon te kijken, kun je veel inzicht krijgen in hoe crimineel gedrag werkt. Je kunt deze casus vergelijken met andere casussen en toetsen aan theorieën. Juist in één casus kun je antwoorden vinden op belangrijke wetenschappelijke vragen als: hoe kan het gebeuren dat mensen zo de fout in gaan? En hoe moeilijk of makkelijk is het om zo’n persoon op een ander spoor te zetten?
‘Veel criminologen verschuilen zich achter ‘veilige’ onderzoeksvormen, zoals vragenlijsten en politiecijfers. Een dieptestudie naar een crimineel wordt vrijwel nooit gedaan. Er zijn wel uitgebreide psychologische studies om te onderzoeken of iemand stoornissen heeft, maar die hebben als doel een label aan een persoon te hangen – toerekeningsvatbaar of niet – zodat de rechter een betere beslissing kan nemen, niet om het verhaal erachter helder te krijgen.’
‘Klopt, dat werk zijn journalisten gaan doen, die dan meeliften op het slechte nieuws dat al over de crimineel bestaat. Levensverhalen van boeven zijn immens populair, kijk maar op de truecrime-afdeling in boekenwinkels. Maar journalisten creëren vaak een mythe om hen en de georganiseerde misdaad heen, waarbij het romantische imago van de maffioso uit Hollywoodfilms als sjabloon wordt gebruikt. Alleen al van Holleeder is een boekenkast volgeschreven, vaak door journalisten die hem niet eens vijf minuten hebben gesproken.’
‘Ik zou dat heel interessant vinden.’
‘Sommige namen raken een open zenuw in de samenleving. Veel mensen vinden dan: opsluiten, sleutel weggooien en niet meer naar omkijken. Meer willen weten over zo’n persoon wordt al snel gezien als sympathie voor diegene. Maar de collectieve weerzin die iemand oproept, is geen argument voor een wetenschapper om iemand niet te onderzoeken. Wat het wel lastig maakt, is dat er door de commotie snel ruis ontstaat in zulke zaken.’
‘Dat er van alles verkeerd gaat. Dat tbs te vroeg wordt beëindigd, dat tbs’ers allemaal proberen te ontsnappen tijdens hun verlof. En als ze ontsnappen, dan gaan ze meteen weer verkrachten en moorden. Journalisten dragen bij aan dit stigma door de uitzonderlijke, ernstige incidenten breed uit te meten. Maar wat er achter deze afkorting schuilgaat, en wie de mensen zijn die tbs krijgen, weten de meesten niet.’
‘Dat was niet omdat ik het tbs-systeem slecht vond, maar omdat ik wist hoe lang zo’n traject kon duren, en voor sommige gevallen is er geen einddatum. Ik was bang dat Jan er nooit meer uit zou komen. Maar zo zie ik het niet meer. Sommigen moeten na een lange gevangenisstraf de samenleving weer in, maar hebben geen benul van hoe ze daarna wél moeten meedraaien. Als het goed gaat, zorgt de tbs-behandeling ervoor dat mensen de maatschappij beter aankunnen. Dat is een kostbare, maar goede zaak, waar we in Nederland wel iets trotser op mogen zijn.’
‘In het begin zeker niet. Het leven in de bajes kende hij, het was op een bepaalde manier prettig. Laat mij nou maar gaan, dacht hij, ik heb wel een beetje mot met die en een beetje gezeik met die, maar het zijn mensen die ik begrijp. Hij kon die wereld overzien en tot op zekere hoogte laten draaien zoals hij dat wilde. In tbs is die autonomie hem ontnomen: hij moet meedraaien. Dat is waar de therapie bij tbs ook voornamelijk om draait: opstaan, schoonmaken, werken, meedoen. Eerst verzette hij zich daartegen, maar dat leverde niks op en geleidelijk leerde hij dat hij eruit kan komen als hij de doelen overneemt die daar worden gesteld. Maar dan ben je dus wel tien jaar verder. Het is geen soepel proces.’
‘Vind je dat gek?’
‘Ik heb veel tijd doorgebracht met Jan en ben om hem gaan geven. Ik wil dat het goed met hem gaat. Toen hij werd opgepakt, was mijn eerste impuls dat ik de advocaat moest helpen hem te verdedigen. Hij deed iets wat ik afkeurde en niet begreep, maar we hadden ook goed samengewerkt en ik had een band met hem opgebouwd. Ik kon en wilde hem niet laten vallen.’
‘Wetenschappers hebben geleerd afstand te houden en objectiviteit te waarborgen. Je moet niet alleen fysiek niet te dichtbij komen, je mag ook je geest niet laten beïnvloeden. Dat is bij mij allemaal wel gebeurd. Ik denk dat er bijna geen vakgenoten zijn die zo dicht bij hun studieobject kwamen. En zeker niet zo lang.
‘Ik heb dus meerdere petten op, maar dat heb ik ondervangen door mezelf in het onderzoeksproces te schrijven. De lezer hoeft niet te gissen naar mijn gedachten, de gebruikte bronnen, hoe ik tot conclusies kwam en wat de vertekening zou kunnen zijn. En dat is dan weer objectief, naar mijn idee.’
‘Mijn criminologische carrière is ooit in de horeca begonnen. Veel mensen die daar werken, kunnen iets wat criminelen ook kunnen: de ander scannen. Je moet elkaar zien en met elkaar communiceren om te weten of iemand oké is. Dat scannen is in de wetenschap vervangen door een formele handeling: een formuliertje over informed consent met een handtekening eronder. Maar dat werkt natuurlijk niet als ik wil dat een crimineel openhartig over zijn leven vertelt. Jan is van de straat. ‘Flikker maar op met je handtekening’, zou hij zeggen. Nee, hij moet mij vertrouwen. En ik hem.’
‘Het einde van het traject komt dichterbij. De volgende stap is begeleid wonen. Hij vindt dat spannend, en ik daardoor ook. Hij is een oude kerel met een pensioengerechtigde leeftijd. Zonder de drie w’s – wonen, werk en ‘wijf’ – is herintreding in de maatschappij een wankele onderneming. Jan heeft alle drie niet. Ik maak me daar soms zorgen over. Jan heeft zich vastgezet in mijn leven. Hij is een blijvende casus voor mij.’
De Volkskrant vroeg de Van der Hoeven Kliniek of Jan ook zelf geïnterviewd mocht worden. De kliniek gaf hiervoor geen toestemming. ‘We willen het resocialisatietraject van patiënten beschermen en voorkomen dat slachtoffers of nabestaanden onnodig of onvoorbereid geconfronteerd worden met daders.’ Om herleidbaarheid te voorkomen, is Jan alleen bij voornaam genoemd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden