Na zeven jaar Lowlands voelde ontwerper Hansje van Halem zich op de laatste editie pas eindelijk een gewone bezoeker. ‘Met een drankje bij de dj-set van Charlotte de Witte. Ik dacht: gewoon even kijken. Techno is niet echt mijn muziek, maar de show die deze frêle vrouw in haar eentje neerzet, en hoe licht en visuals samenvielen met die stampende muziek – wat een fantastische ervaring. Heel grafisch ook.’ Dus helemaal loslaten kon ze haar werk als hoofdontwerper niet. De huisstijl van Lowlands is tenslotte sinds 2017 haar opus magnum. ‘Mijn hele agenda wordt erdoor bepaald.’ Zo is september eigenlijk haar welverdiende vakantiemaand. ‘Behalve als het Volkskrant Magazine belt natuurlijk’, lacht Van Halem; ze ontwierp de cover van dit designnummer.
Onze gids dit weekeinde is een rubriek in Volkskrant Magazine waarin een bekend persoon (op velerlei terreinen) uit binnen- of buitenland ons gidst langs zijn of haar favorieten.
Dus zit ze toch weer in haar krappe Amsterdamse werkkamer tussen de stapels boeken en magazines, vellen mooi papier, wandkasten met schetsen en muren vol posters. Allemaal stijlvariaties op de digitale psychedelica van de Lowlands-huisstijl. Kleurrijke patronen en pulserende letters die vervormen en uit de platte beperking van papier of smartphone lijken te breken. ‘Een zinsbegoocheling die past bij festivals en muziek’, oordeelde de jury van de Dutch Design Awards, waarmee de huisstijl meteen in 2018 werd bekroond. ‘Ik ben een maximalist’, zegt ze zelf.
Naam maakte ze met haar typografie – geen functionele tekens waarmee kranten of folders worden gedrukt, maar ambachtelijke kunstwerkjes. Letters met een hysterische compositie van dikke draden; cijfers die ogen als gekraste droedels. ‘Ik zoek de spanning tussen leesbaarheid en complete vrijheid op.’ Deze experimentele vormexercities vertaalt ze net zo makkelijk naar de deur van Museum de Lakenhal in Leiden, een hekwerk op Schiphol of een reusachtige muurschildering op muziekcentrum Tivoli in Utrecht. Slechts één droomopdracht heeft ze nog. ‘Binnenkort wordt de opdracht voor de nieuwe eurobiljetten vergeven. Daarvoor moet je worden voorgedragen.’ Met een hoog stemmetje: ‘Ik durf het bijna niet hardop uit te spreken.’
Van Halem groeide op in een kunstenaarsgezin in Enschede. ‘Om me af te zetten ging ik toegepaste kunst studeren. Maar laatst stuitte ik op een boek van mijn vader met 365 ingekleurde pentekeningen. Hij tekent lege vellen papier vol alsof hij horror vacui heeft, een angst voor leegte.’ Met een gevoel voor herkenning vervolgt ze: ‘Nou, lekker gelukt met dat afzetten.’
Het ‘visuele geweld’ waar Van Halem om bekendstaat is slechts één kant van haar praktijk. ‘Eigenlijk werk ik heel rationeel. Ik vind het heerlijk om te priegelen aan één letter of heel precies een boek te ontleden in een omslag, schutblad, bladspiegel, index.’ Ontwerpen is ordenen – dat is haar ongeschreven motto. Sinds ze bewust alleenstaande moeder is van dochter Toni (3), moet ze ook haar agenda strak plannen. Daarom heeft ze een lijstje met haar favorieten klaarliggen. Puntsgewijs. En zo extravagant als haar werk is, zo bescheiden zijn haar fascinaties. ‘Juist in het gewone kan onverwachte schoonheid en betekenis schuilen.’
‘Hoe knoop je op een handige manier je vuilniszak dicht? Wat is de beste manier om een mango te snijden? Ik geniet van zulke lifehacks, ook al zijn het gewoon trucjes. Dat je een handdoek kunt opvouwen met een sierlijke zoom, zoals ze dat in een hotel doen. Zo fijn. Vroeger leerde je dat waarschijnlijk op de huishoudschool. Soms zijn zulke slimmigheden al in een ontwerp meegenomen; de rol aluminiumfolie die je in de kartonnen verpakking kunt klemmen bijvoorbeeld. Of dat er een pijltje staat bij het benzine-icoontje op het dashboard van een auto, zodat je kunt zien of de tank links of rechts zit. Toch gaat het vaak mis als we in een vreemde auto rijden. Is dat dan een onduidelijk en dus slecht ontwerp? Of zijn we het gewoon verleerd om goed te kijken? Er is ook nog de categorie lifehacks waarbij een voorwerp op een onverwachte manier wordt gebruikt, zoals een tennisbal met een snee erin zodat je je post erin kunt klemmen. Maar die vind ik minder interessant.’
‘Piet Schreuders was begin jaren zeventig ontwerper van spraakmakende jongerenbladen als Hitweek en Aloha. Ook was hij artdirector van de VPRO Gids, waarmee hij diverse prijzen won. Veel interessanter vind ik De Poezenkrant, die hij sinds 1973 onregelmatig uitbrengt. Ik kreeg een exemplaar toen ik 6 jaar was en helemaal gek was van poezen. Pas toen ik dat nummer terugzag na mijn afstuderen, begreep ik waar het echt over gaat. Het is vooral een tijdschrift over tijdschriften maken. Elk krantje is compleet anders en staat vol redactionele ideeën. Wat is een smeuïge rubriek? Hoe ziet een pakkende cover eruit? Elk nummer heeft een ander formaat, andere papiersoort en verkoopprijs. Heel geestig. Het maakplezier spat ervanaf. Er staat ook allerlei onzin en rare items in, zoals een recept om een stoofpot van poes te maken. En natuurlijk staat er ook een cartoon in. Soms maakt Piet Schreuders een kunstzinnige cover, dan weer ziet het eruit als een echte nieuwskrant. Of een nummer is geïnspireerd op Privé met allerlei vage roddels.’ Terwijl ze met pretogen een exemplaar omhooghoudt: ‘Onthullend: Leonardo DiCaprio heeft poezenogen!’
‘De historicus Auke van der Woud is bij het grote publiek niet zo bekend, hoewel hij op een prettige en toegankelijke manier vertelt. Een beetje als Geert Mak maar dan spit hij heel specifieke onderwerpen rond 1900 uit, toen onze moderne samenleving ontstond. In De nieuwe mens: de culturele revolutie in Nederland rond 1900 beschrijft hij hoe door het steeds groter worden van glasvensters het sociale leven verandert. Winkels krijgen grote etalages en er komen koffiehuizen waar je elkaar vanaf de straat kunt zien. Aan de hand van zo’n architectonisch detail maakt hij de emancipatie van de arbeiders en de toenemende vrije tijd inzichtelijk. Ook heb ik met ongelooflijk veel smaak over het ontstaan van het riool gelezen in zijn Koninkrijk vol sloppen: achterbuurten en vuil in de 19de eeuw. Hij laat zien wat de impact van heel gewone dingen is op ons leven. Dingen waarvan wij ons niet meer kunnen voorstellen dat ze er ooit niet waren.’
‘Ongeveer honderd jaar geleden werden portieken van stadswoningen versierd met een decoratief tegelwerk met een enorme rijkdom in kleur en decoraties. Als je googlet op tegels + portiek + Amsterdam krijg je tientallen voorbeelden. Je vindt ze trouwens ook in andere steden. De functie was om buiten alvast een huiselijke sfeer te creëren. Zo oogt het tegelwerk vaak als een lambrisering; boven een lichte mozaïek, daaronder een donker tegelwerk, afgezet met een sierlijk reliëf. Dat tegelwerk kan figuratief zijn, met nostalgische landschapjes maar ook geometrisch en abstract. Soms zie je zelfs een deurmat van straategels voor de deur. Ik zag ze pas toen ik erop ging letten. Dankzij deze fantastische ontwerpen wordt een voordeur een kunstzinnig miniatuurtje. Dat hoefde natuurlijk helemaal niet. Maar hoe leuk als het dan juist wél wordt gedaan. Gewoon een alledaags cadeautje.’
‘In 1921 was de Amsterdamse bioscoop Tuschinski complete avant-garde, nog steeds eigenlijk. De stijl is niet alleen extreem, met knalkleuren en krullen, maar ook tot in de kleinste details doorgevoerd – van de buitengevel en de vloerkleden tot de muurlampjes en de deurknoppen. Ik heb de lessen kunstgeschiedenis altijd overgeslagen op de academie, maar nu zie ik opeens: art nouveau, daar kom ik vandaan. Net als toen leven we nu ook in een tijd waarin alles steeds drukker en gekker wordt. Als ontwerper draag ik daaraan bij, omdat ik altijd iets wil creëren dat er nog niet is. Waardoor alles nog voller wordt. Alsof al die drukte een ventiel is voor maatschappelijke spanning. Tja, hoe moet dat verder?’
‘De jonge ontwerper Gilles de Brock heeft een ouderwetse inktplotter omgebouwd tot een spuitmachine. Met een spuitkop die over een x- en y-as beweegt, brengt hij patronen die hij op de computer ontwerpt met glazuur over op keramiek. Dat apparaat kan kleuren over elkaar spuiten, wat waanzinnige waaiereffecten en vloeiende kleurverlopen creëert. Het oogt nostalgisch en tegelijkertijd heel digitaal. Het maakproces is ook ambachtelijk, want elke tegel is anders. Hij kan zelfs maatwerk leveren. Tegelijkertijd is het een industrieel proces, want een serie kan in principe eindeloos worden herhaald. Zijn Studio GdB is inmiddels een kleine fabriek met meerdere machines en medewerkers. Ik was een van zijn docenten op de kunstacademie in Den Haag. Ik heb zelf les gehad van de beroemde letterontwerper Gerard Unger, die mij ook mijn eerste opdracht bezorgde. Daarom wil ik op mijn beurt jong talent onder de aandacht brengen. Niet dat Gilles het nodig heeft. Hij is pas in 2021 begonnen en heeft al 63 duizend volgers op Instagram.’
‘Ik weet, Anton Pieck is bijna een scheldwoord. Het zou ook niet bij mij opkomen om naar zijn museum in Hattum te rijden, maar bij toeval kwam ik daar deze zomer terecht. Ik zag er verbazingwekkend mooie schetsen voor het Sprookjesbos van De Efteling. Tot in detail heeft Pieck alles uitgedacht, zelfs hoe het dak van het huisje van Hans & Grietje op de muur zit. Hij tekende van al die huisjes de voor- en achterkant, omdat hij wist: ze moeten ook gebouwd kunnen worden. Allemaal met dezelfde ongebreidelde fantasie. De huisjes zijn vervolgens naar de tekening gebouwd. Onmisbaar daarvoor is ook de opdrachtgever, die wist: deze man moet ik gewoon zijn gang laten gaan. Pieck is ingezet op zijn Anton Pieck-zijn. Het belang van zulke opdrachtgevers wordt vaak over het hoofd gezien.’
‘Block C is een kleine galerie in Groningen waarvoor ik met goede vriend en fijne collega Michiel Schuurman de posters ontwerp. Dat is een onbetaalde opdracht, dus we krijgen alle vrijheid. Michiel maakt een autonoom beeld dat aansluit bij de kunstenaar wiens tentoonstelling wordt aangekondigd. Hij heeft voor deze collectie de Grand Prix van het posterfestival van Chaumont gewonnen, een prestigieuze designprijs. Mijn favoriet is een poster voor kunstenaar Bert Scholten, die een soort nieuwerwetse volksverhalen voordraagt. Michiel heeft daarvoor ouderwetse theedoeken en bloemetjesservies gebruikt, maar dan helemaal verknipt. Die zeefdruk is een kunstwerk an sich.’
‘Een krankzinnig boek dat in 471 pagina’s minutieus vastlegt welke woorden hoe vaak in welke media zijn gebruikt in één jaar, in dit geval 1975’, zegt Van Halem bladerend door een vuistdikke bundel met de layout van een telefoonboek. Met haar vinger op een bladzijde: ‘Krokussen, nul keer gebruikt in de dag- en opiniebladen maar wel twee keer in gezinsbladen en één keer in een populairwetenschappelijke periodiek. Of hier, Henk Elsink, in totaal vier keer genoemd. Niet vaak genoeg dus... wie is Henk Elsink? Het is een prachtige gebonden uitgave, met een stofomslag om een harde cover. Hugo Brandt Corstius staat in het colofon dus het zal wel een gedegen wetenschappelijke studie zijn. Achterin worden ook de typistes bedankt. Die hebben dus een jaar lang al die woorden zitten tellen en overtikken. Waarom maak je zo’n maniakale inventarisering van taal? Is er ook eentje van 1976? En een bloemlezing van alle uitgaven? Ik kreeg het van mijn vader na mijn afstuderen aan de Rietveld Academie met de vormgeving van een bestaande roman van Arnon Grunberg. Ik had daarin woorden die vaker dan één keer voorkwamen vervangen door witruimte. Dat resulteerde in een boek dat steeds verder was leeggevreten. Achterin stond een lijst met hoe vaak deze woorden voorkwamen.’
12 augustus 1978 Geboren in Enschede.
2003 Afgestudeerd Grafisch Ontwerp aan Gerrit Rietveld Academie, Amsterdam.
2007, 2010 & 2020 Nederlandse postzegelserie.
2013 Presentatie van boekenserie Sketches, waarvan vier delen verschenen.
2014 Tentoonstelling Applied & Autonomous Sketches in Piet Hein Eek Gallery, Eindhoven.
2014 Eerste cover voor VPRO Gids.
2017 Tentoonstelling In Patterns in het Allard Pierson Museum, Amsterdam.
2017-nu Ontwerp huisstijl van Lowlands Festival.
2018 Dutch Design Award voor de huisstijl van Lowlands.
2021 Ontwerp van boek Gerard Unger: life in letters (Uitgeverij De Buitenkant).
2022 Leader van tv-serie Bestseller Boy met Jurriaan Hos (AvroTros).
2023 Huidig en toekomstig archief opgenomen in collectie van het Allard Pierson Museum, Amsterdam.
Hansje van Halem woont in Amsterdam met dochter Toni.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden