Wat ging er mis met het fraudebeleid in Nederland, dat te vaak zo hardvochtig uitpakte? De verklaring laat zich niet in één scène vatten, maar na vijf verhoorweken blijft het moment hangen waarop oud-minister Henk Kamp vertelde dat hij de lage fraudecijfers van zijn ambtenaren in twijfel trok. Die cijfers waren niet in lijn met ‘de beleving vanuit de samenleving’ dat er veel meer uitkeringsfraude zou zijn, zei Kamp tijdens zijn verhoor. De remedie die volgde: een fraudewet die keihard uitpakte.
Kamps antwoord baarde niet alleen opzien, het vulde ook het hoe en waarom achter de ontspoorde fraudeaanpak in. En dat was precies de bedoeling van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening. De afgelopen weken probeerde de commissie de sfeer te achterhalen waarin de fraudeaanpak uit de rails liep. Ze keek daarbij verder dan het toeslagenschandaal, waarover in 2020 al een hard oordeel werd geveld.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid. Hij werd in 2022 genomineerd voor de journalistieke prijs De Tegel.
Lees hier alles over de Tweede Kamerverkiezingen 2023.
Het beeld na 41 verhoren: in alle lagen van de overheid waren mensen doordrongen van het idee dat fraude koste wat kost moest worden aangepakt. Politici stemden voor zeer strenge wetgeving, bewindspersonen voerden die ongeremd uit en ambtenaren zagen weinig ruimte voor maatwerk in de ‘strikte wetten’. Dat cijfers, waarschuwingen en kritische adviezen in het proces werden genegeerd, was ‘logisch’ of het gevolg van ‘politieke en maatschappelijke druk’.
De commissie zal weinig moeite hebben om tot een oordeel te komen over het toeslagenschandaal. Niet alleen wordt het beeld bevestigd door legio rapporten die al daarover zijn verschenen; het harde oordeel wordt politiek van links tot rechts gedeeld.
Na de afgelopen weken is er bovendien meer invulling gegeven aan het schandaal. Zo wezen ambtenaren en politici keer op keer op ‘weeffouten’ in de wet uit 2005 waardoor al bij een kleine fout de gehele toeslag moest worden teruggevorderd. Mark Rutte wees in zijn verhoor zelfs op een wet uit 1996. Teruggrijpen naar het verleden kan soms een manier zijn om eigen verantwoordelijkheid te nuanceren, maar alles wijst erop dat de wortels van de misstanden wel degelijk ver teruggaan.
Vaak bleek ook dat ambtenaren onder ‘hoge politieke druk’ de gevolgen voor burgers niet meer zagen. Bijvoorbeeld rond de totstandkoming van een datamodel dat op basis van onder meer nationaliteit het risico op fraude voorspelde. Het werd na maatschappelijke commotie over een fraudeschandaal in drie dagen opgetuigd, getest en ingevoerd; later bleek het onwettig en discriminerend.
Een stuk lastiger wordt het om tot een gemeenschappelijk eindoordeel te komen over het fraudebeleid als geheel. Dat blijkt het duidelijkst uit verhoren waar het ging over de fraudewet van het kabinet-Rutte I. Die wet introduceerde in 2013 hoge boetes voor uitkeringsfraude, burgers werden ook bij een klein foutje al als fraudeur bestempeld. Uit verhoren met ambtenaren en uitvoerders zoals het UWV bleek hoe hardvochtig de wet in de praktijk uitpakte. Voordat de bestuursrechter eind 2014 een hard oordeel velde, werden tienduizenden mensen financieel zwaar geraakt. Van het overgrote deel van hen is de boete niet teruggedraaid.
Maar niemand bleek bereid het boetekleed aan te trekken. Op de vraag waarom hij als minister van Sociale Zaken niet direct had ingegrepen terwijl hij wel ‘snel inzag’ dat de wet te streng uitpakte, antwoordde Lodewijk Asscher (PvdA) dat hij gebonden was aan ‘wetgeving zoals die is’. Bovendien bood coalitiepartner VVD geen ruimte voor aanpassing, omdat de wet ‘een soort kroonjuweel’ was van die partij. Ook oud-PvdA-leider Diederik Samsom wees op de beperkte politieke ruimte in die tijd.
De verhoren van betrokken VVD’ers, zoals Rutte en oud-minister Kamp, hadden zelfs meer weg van een debat zodra het op de wet aankwam. Zij erkenden niet dat de fraudewet überhaupt een schandaal was. Zo ergerde Kamp zich zichtbaar toen de commissie hem vroeg waarop het idee was gebaseerd dat hoge boetes preventief werkten. ‘Dat zijn toch dingen die voor iedereen logisch zijn’, zei hij.
Tekenend was het dat Rutte de vraagstelling van de commissieleden bekritiseerde. Hij erkende dat de wet in de praktijk hard uitpakte, maar bleef achter de bedoeling staan. Het ging volgens hem vooral mis in de uitvoering. Dat kritische adviezen lang niet altijd werden opgevolgd, was de uitkomst van een ‘politieke weging’. Rutte noemde de fraudewet nog steeds ‘verdedigbaar’.
De commissie moet niet alleen de Kamer achter zich krijgen, maar ook voorkomen dat er intern tweespalt ontstaat. Eerder dit jaar dreigde de commissie gehavend verder te moeten toen leden van VVD en CDA vertrokken, mogelijk uit onvrede over vooringenomenheid van andere leden. Uiteindelijk schoven die partijen alsnog aan.
Vooral de brede aanvliegroute van de commissie kan een probleem zijn. Er is bijvoorbeeld een essentieel verschil met de parlementaire enquêtecommissie Gaswinning uit 2022; de misstand was daar zo vastomlijnd dat de Kamer niet anders kon dan ermee instemmen. Het strenge fraudebeleid daarentegen is, nog altijd, een politiek geladen kwestie. Er zijn ook voorstanders.
Veel getuigen zullen hopen dat de commissie het niettemin eens wordt over stevige conclusies. De politiek moet daarbij ook naar zichzelf durven kijken, benadrukte Ombudsman Reinier van Zutphen donderdag. ‘Tegen die mensen die het is overkomen moet je zeggen: het is niet voor niets geweest, want we hebben ervan geleerd. Dat is het enige bevredigende antwoord.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden