Wekelijks duikt Volkskrant-redacteur Olaf Tempelman in een internationaal fenomeen. Deze week: Moskou noch Kyiv noch Brussel zal veel merken van de terugkeer van de pro-Russische populist Robert Fico in Slowakije, de rekening is voor de Slowaakse pers en de Hongaarse minderheid.
Robert Fico, binnenkort terug als premier van Slowakije, werd drie weken geleden 59. Bij politici met die leeftijd in deze regio is het altijd interessant te kijken wat ze vóór 1989 deden. Fico was bezig toe te treden tot de nomenklatoera van de Communistische Partij van Tsjecho-Slowakije, toen een vazalstaat van Sovjet-Rusland. Toen Fico in de 21ste eeuw om electorale redenen een ‘katholieke jeugd’ bij elkaar verzon, legden historici uit dat hij met zo’n jeugd nooit Partijlid had kunnen worden. Zo bleek: in 1984 noemde Fico zich ‘strikt atheïstisch’.
Van een Slowaakse oud-dissident is het inzicht dat Fico altijd een vergrotende trap in de aanbieding heeft van adjectieven als opportunistisch, laag en leugenachtig. Deze politicus beheerst als geen ander de kunst om op een televisie die te hard aanstaat in een bierlokaal in de Slowaakse provincie precies te zeggen wat gasten willen horen. Hij was, met een onderbreking van twee jaar, premier van 2006 tot 2018. Hij moest aftreden toen het spoor van de moordenaars van onderzoeksjournalist Ján Kuciak naar zijn entourage leidde.
Zaterdag won Fico verkiezingen alsof er in 2018 niets was gebeurd, met een campagne waarin het leek alsof Oekraïne in 2022 Rusland binnenviel in plaats van andersom. Het Kremlin hielp met digitaal nepnieuws, maar Fico beheerst dat genre zelf al jarenlang.
Deze politicus wordt een Slowaakse bondgenoot van de Hongaarse premier Viktor Orbán genoemd. Echter: Orbán zat vóór 1989 niet bij de nomenklatoera. In 2023 is Orbán de beschermheer van een minderheid wier rechten Fico jarenlang met de voeten trad: de half miljoen Hongaren in Slowakije. Het gemeenschappelijke belang van deze twee pro-Russische populisten is beperkt. De kans dat er onder hun leiding binnen de EU een pro-Russisch blok ontstaat, is dat ook. In Polen, bijvoorbeeld, is er niet eens een pro-Russische partij. Polen kiezen over een week de facto tussen Europees anti-Poetinisme of Pools-populistisch antirussisme.
Tot de vele zaken waarop Poetin zich verkeek, behoort het vermogen van rechts- of links-populistische partijen in EU-verband verdeeldheid te zaaien. Die Europese populistische bewegingen zijn te verschillend. Dat komt door de verscheidenheid van Europa en lokale variaties in politieke tradities. In de VS sorteerde het Kremlin met steun aan Trump en de Maga-Republikeinen in één klap effect in 52 staten. Wat in Europa ogenschijnlijk hetzelfde is of hetzelfde wordt omschreven, krijgt ter plekke een andere invulling. Dezelfde verschillen die in EU-verband vaak problematisch worden genoemd, werken hier beschermend.
In Italië trad vorig jaar een rechts-populistische regering aan. Poetin had daarvan geprofiteerd als de partij van zijn oude vriend Silvio Berlusconi de grootste was geworden, en niet die van Giorgia Meloni. Tot vlak voor zijn dood in juni bepleitte Berlusconi de zaak van Poetin bij Meloni. Ze bleef Oekraïne steunen en ook anderszins loyaal aan EU-beleid. Het is al geconstateerd dat de Italiaanse homogemeenschap de prijs betaalt voor die loyaliteit. Meloni moet zich ergens van voorgangers onderscheiden, en doet dat met een aanval op homorechten.
Voor de links-populist Fico zijn de mogelijkheden om in de EU uit de pas te lopen ook erg beperkt: Slowakije zit, anders dan Hongarije, in de eurozone – Fico leidde het land er zelf ooit binnen. Slowakije heeft geen grote zichtbare homogemeenschap die Fico kan tarten om zich ergens mee te onderscheiden. Hier zullen anderen de prijs voor zijn zege gaan betalen. Wie wil speculeren wie, kan kijken naar de jaren tot 2018. Toen tartte Fico de Slowaakse pers, ondermijnde de rechtsstaat en gebruikte de Hongaarse minderheid als kop-van-jut wanneer dat maar uitkwam.
Source: Volkskrant