‘Wie heeft niet meegemaakt dat, meestal op of nabij water, je een of meer beetjes voelt, maar als je kijkt de dader al is verdwenen?’, vroeg aquatisch ecoloog Piet Verdonschot van de universiteit van Wageningen zich jaren geleden al af in een brochure over dierplagen. De auteur loste het mysterie zelf al op: ‘Deze beetjes zijn afkomstig van de knut.’
De verdachte wordt nu verantwoordelijk gehouden voor de uitbraak van het blauwtongvirus bij schapen en ander vee. Een ziekte die soms dodelijk is, en anders de dieren hoge koorts, een gezwollen kop, tong en lippen, kwijlen en een bolle rug oplevert en de eetlust remt. Daarnaast kunnen ze volgens de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA) op herkauwers en paarden ziektes overbrengen als het schmallenbergvirus, het akabanevirus, het afrikaanse-paardenpestvirus en het equine encephalosevirus.
In Noord-Amerika en Europa zijn geen infecties bij mensen bekend. Berucht is wel de stevige jeuk, die soms enkele uren aanhoudt. In Schotland is een bepaalde knutsoort verantwoordelijk voor 75- tot 90 procent van alle beten of steken bij mensen. Het zijn altijd de vrouwtjes die steken: zij zuigen het bloed van gewervelden voor de afzet van hun eitjes.
Dé knut bestaat niet: het is de familienaam voor muggen uit de orde van tweevleugeligen, die wereldwijd een kleine zesduizend leden telt. In Nederland komen ongeveer 104 soorten knutten voor, in de volksmond ook wel knaasjes, knijten, mampiers, mietsen, neefjes, meurzen of zandvliegjes genoemd. Het signalement, volgens de Soortenzoeker Invasieve Steekmuggen in Europa van de NVWA: ‘Korte snuit, niet naaldvormig; gebocheld borststuk; vleugels zonder schubben, maar vaak met donkere en lichte delen; zeer klein 1–3mm’.
De paring vindt volgens de beschrijving van Verdonschot meestal plaats tijdens de zwermvluchten. ‘De mannetjes vormen zwermen nabij de broedplaats en de vrouwtjes vliegen de zwerm binnen. Soortgenoten herkennen elkaar aan de frequentie van de vleugelslag. Sommige soorten produceren sekslokstoffen’, aldus Verdonschot.
De eitjes van de knut zijn hooguit een halve millimeter groot. Daaruit groeien larven die volgens Verdonschot in dichtheden zijn gevonden van meer dan 80 duizend per vierkante meter. Ze leven, afhankelijk van de soort, in oppervlaktewater, moerassige gebieden, veengronden, poelen, meren en rivieren, maar soms ook in rottend hout of dierlijke uitwerpselen.
Boeren en veehouders wordt dan ook aangeraden op en rond hun erven stilstaand water te verwijderen of te voorkomen en vochtig of rottend materiaal op te ruimen.
Deskundigen constateren de laatste jaren een toename van knutten, maar een goede verklaring ontbreekt nog. Wel staat vast dat ze niet van lage temperaturen houden; het is niet onlogisch dat de opleving van het blauwtongvirus (deels) te maken heeft met de huidige aanhoudende warmte. Want niet alleen de knut, ook het virus gedijt het beste bij temperaturen boven de 15 graden.
Op de website melkvee.nl kijkt ‘boerenweerman’ Erik Colenbrander dan ook al verlangend uit naar eind volgende week. Volgens de huidige voorspellingen daalt het kwik dan, en krijgen de knutten ‘echt een harde klap voor de kop’, aldus Colenbrander. Maar: alleen stevige vorst doet de knutten echt verdwijnen.
De knut laat zich niet of nauwelijks verdrijven door insecticiden, schrijft Royal GD, een instelling op het gebied van diergezondheid, in een recente publicatie over blauwtong. Effectiever is het opstallen van dieren, ‘met name rondom schemering’, liefst in een stal met goede ventilatie. Ook rook schrikt de diertjes af; een houtvuurtje maakt dus wat uit. Muggengaas heeft geen zin: de kleine knut weet de mazen van het net te vinden.
Over de auteur
Jean-Pierre Geelen werkt op de wetenschapsredactie van de Volkskrant als redacteur natuur en biodiversiteit. Hij schreef onder meer het boek Blinde vink – Hoe ik vogels leerde kijken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden