‘Ik voel me nog steeds een toerist’, zegt Vilma Jää. De Finse etnopopzangeres wijst om zich heen in de foyer van De Nationale Opera in Amsterdam. ‘Alles aan opera is groot’, zegt ze, ‘van de decors tot de honderden mensen die meewerken aan een productie. Kwam ik daar aanzetten met mijn Finse folk.’
Jää (27) verwijst naar haar operadebuut op het festival van Aix-en-Provence, zomer 2021. Op het affiche van Innocence, een langverwacht nieuw stuk van haar vermaarde landgenoot Kaija Saariaho, stond menig klassieke sterzanger. Maar een zaal vol kenners luisterde vooral gefascineerd naar de onbekende jonge Finse. Tot in The New York Times werd gejubeld over ‘de memorabel meeslepende Vilma Jää’.
Over de auteur
Guido van Oorschot schrijft sinds 2000 voor de Volkskrant over klassieke muziek en opera. Hij maakt de maandelijkse podcast Klassieke klets.
Ze waarde rond als de geest van een vermoord meisje. Jää (spreek uit: ‘ja’) tartte alle wetten van de klassieke zangkunst. Haar geluid: ijl en onthecht. Als de adolescent Markéta zong ze met een breekbare keelstem haar rouwende moeder toe. ‘Laat me gaan, mama. Koop voor mijn verjaardag maar geen cadeautje meer.’ Wie een zakdoek had, greep ernaar.
En nu is ze in Amsterdam voor de Nederlandse première. ‘Best spannend’, zegt Jää. ‘Maar eerlijk gezegd ben ik nerveuzer voor de release van mijn debuutalbum, eind oktober.’
Daarop zingt ze geen opera, maar haar eigen genre: de etnopop, een mix van akoestische folk en elektronische pop. Kosto luidt de titel, Fins voor ‘wraak’. Een van de songs heet Saatanan saalistaja, vrij vertaald: fucking roofdier. ‘Jij kleine aardworm!’, zingt Jää met doordringende stem op een felle beat. ‘Waarom blies je je ego op? Waarom werd je zo slecht?’
Het verhaal erachter blijkt een trauma. In het zonnetje aan de Amstel vertelt de zangeres er openhartig over. Maar eerst beantwoordt ze de vraag die sinds haar debuut op alle operalippen brandt. Wie is de raadselachtige Vilma Jää?
Alles begint in een wereld die zo lieflijk lijkt: de Finse folk. Vilma Jääskeläinen uit Helsinki rolt er van huis uit in. Haar moeder organiseert het jaarlijkse festival Folklandia. ‘Al die lui met violen die zo’n lol hadden: ik vond het heerlijk. Op m’n 14de switchte ik van klassiek viool naar folkviool.’
Piano speelt ze ook. Met plezier, op les vrolijkt ze Beethoven op met een versiering. ‘Maar mijn lerares werd boos. Ze zei dat Beethoven zich zou omdraaien in zijn graf. Buiten heb ik meteen mijn moeder gebeld. Ik zei: ik haat dat mens, ik stop!’
Maar de piano schuift ze niet aan de kant. Sterker, Jää neemt jazzles en gaat zingen. Ze ligt op koers voor een studie aan de Sibelius Academie in Helsinki, Finlands belangrijkste conservatorium. Sommigen vrezen dat ze het misschien niet aankan. ‘Mijn middelbareschoolcijfers waren inderdaad rampzalig. Ik was een ADHD-kind, impulsief en rusteloos. Maar in 2021 haalde ik mooi een dubbele master in compositie en zang.’
Al vier jaar eerder is Kaija Saariaho, de wereldberoemde componist, haar op het spoor gekomen. Voor haar opera zoekt ze naar een authentiek Fins geluid, het conservatorium verwijst naar Jää. ‘We ontmoetten elkaar en ik praatte haar bij over mijn specialismen.’
Zoals karjankutsu, de Finse veeroep. Boeren lokten er hun koeien mee uit het bos. Het is een hoog, ver dragend geluid, vaak met iets gillends of loeiends. Saariaho krijgt ook een zangwijze voorgeschoteld uit Wit-Karelië, de aan Finland grenzende Russische landstreek waar Jääs familie van moederskant wortelt. De zang is nasaal, met een stembreuktechniek die lijkt op jodelen.
Saariaho luistert nauwkeurig en componeert een onalledaagse operarol. Vol goede moed vertrekt Jää voor de repetities naar Zuid-Frankrijk. Maar daar merkt ze iets vervelends. De opera over trauma’s na een schietpartij activeert haar eigen posttraumatische stressstoornis. ‘Een paar jaar eerder was ik aangerand. In Aix zag ik medespelers PTSS-tics acteren waarmee ik op dat moment zelf kampte. Dat was zwaar.’
De opera Innocence belicht de trauma’s na een schietpartij op een middelbare school. Een serveerster die voor een bruiloft is ingehuurd, ontdekt dat ze in de familie is beland van de jongen die jaren terug haar dochter heeft vermoord. Met deze psychologische thriller debuteren dirigent Elena Schwarz en regisseur Simon Stone bij De Nationale Opera.
Met de hulp van vrienden en therapie komt Jää erbovenop. Maar om anderen te kunnen helpen, blijft ze erover vertellen. ‘Op sociale media krijg ik veel reacties van vrouwen die hetzelfde is overkomen. Ook oudere vrouwen, die tegen mij voor het eerst durven vertellen wat ze in hun jeugd hebben meegemaakt.’
Soms beveelt Jää een wraakfantasie aan. Op haar debuutalbum staat er een, Kaisan kosto, Kaisa’s wraak. Het loopt slecht af met de man die het waagt Kaisa in haar slaap te verkrachten. Ze vergiftigt zijn eten, hij rent naar de wc, met een pannedeksel slaat ze hem buiten westen. Na een met smaak beschreven marteling gaat zijn kop eraf. ‘Leuk nummer, toch?’
This girl could not be crushed
Oh no, not crushed
This woman would not be wrecked
Oh no, not wrecked
Not a victim but a survivor
Voor de muziek put Jää uit de Finse folklore. Soms duikt er een kantele op, een getokkeld snaarinstrument, en natuurlijk Jääs fiddle. ‘Ik lever de folk, mijn producer Mikko Renfors maakt er pop van. We verpakken oude muziek in een nieuw jasje, in de hoop dat een jong publiek belangstelling krijgt voor zijn eigen roots.’
Ze vlooit de traditie vooral door op vergeten vrouwenverhalen. Hekserij, abortus, erotiek, een schat aan materiaal ging verloren, zegt Jää. ‘Het verzamelen van muziek en poëzie werd steevast gedaan door hoogopgeleide mannen uit de stad. Aan hen lieten dorpsvrouwen echt niet het achterste van hun tong zien. En ze zongen al helemaal geen schunnige liedjes.’
Jää wist er een paar te achterhalen, met vrij vertaalde tekstregels als:
Sta rechtop, sta stijf rechtop,
Boven het poesje van dit meisje.
Pik van hier, pik van daar,
Pikken uit heel het dorp.
‘Het was een bezwering die werd gezongen bij erectieproblemen. Heel grappig, het barst van de beeldende synoniemen. Maar voor mijn TikTokkanaal was het te expliciet, daar is het inmiddels verwijderd.’
De Amsterdamse voorstellingen van Innocence worden de eerste sinds Kaija Saariaho in juni op 70-jarige leeftijd overleed. In de ogen van Vilma Jää verschijnen tranen. ‘Het voelt weird, ze gaf me de kans van mijn leven, Kaija heeft zo veel voor me betekend.’
In de aanloop naar Innocence, toen Jää nog studeerde, betaalde de componist haar acteerlessen en de pianist met wie ze haar partij instudeerde. Ze moet hebben geweten welk emotionerend effect haar pupil in de opera zou hebben. ‘Toen ze me in Aix voorstelde aan een sponsor, zei ze: wacht maar tot je haar hoort zingen!’
En ze gaf nazorg. Maanden na de première belde Saariaho Jää op. ‘Ze wilde weten hoe het ging met de bekendheid, of ik nog met beide benen op de grond stond, of ze ergens mee kon helpen. Ze was zo liefdevol. Meteen na dat gesprek heb ik aantekeningen gemaakt, soms lees ik ze door. Haar belangrijkste advies: blijf trouw aan je kunst, wat ze ook zeggen.’
Kaija Saariaho: Innocence. Regie Simon Stone. Residentie Orkest o.l.v. Elena Schwarz. 7 t/m 22/10, Nationale Opera & Ballet, Amsterdam.
Vilma Jää financierde haar debuutalbum Kosto mede met de verkoop van halskettingen en oorbellen. Die maakt ze zelf met tweedehands materiaal. Deels zijn het gebruikte sieraden, deels gesorteerde zakjes met kralen die ze koopt in kringloopwinkels. ‘Ik begon met gestileerde ijskristallen, jää betekent ‘ijs’ in het Fins. Tegenwoordig heb ik een regenboogcollectie en een onderzeecollectie. Elk sieraad is uniek, maar als er veel vraag is, maak ik ze bij. Ik verkoop vooral via Instagram en na optredens.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden