‘Ik hoorde een harde knal en zat rechtop in bed. Eerst dacht ik aan een auto-ongeluk of zoiets. Vanaf het balkon zag ik de politie komen. Ik dacht: wat gebeurt hier allemaal?’ De 34-jarige Zweedse Samantha Jägeborg is een van de vele flatbewoners die deze doordeweekse nacht eind augustus werden opgeschrikt door een explosie. Nu rookt ze samen met haar vriend een sigaret aan een picknicktafel nabij het appartement dat het doelwit was van de aanslag.
In het balkonraam op de eerste etage, of wat er nog van over is, gaapt een groot gat. Het lijkt alsof het glas elk moment naar beneden kan storten. Een glazenmaker stapt over het politielint om de schade op te nemen. Meer dan tien ramen moeten worden vervangen, zal hij later zeggen. ‘De knal was zó hard, ik was echt bang’, zegt Jägeborg. ‘Ik vreesde dat de hele flat zou instorten.’
De getroffen woning ligt in Botkyrka, een voorstad van Stockholm en een van de vele voorsteden die lijden onder toenemend bendegeweld. Veel inwoners – 60 procent heeft een migratieachtergrond – bewonen kleine driekamerappartementen in flats uit de jaren zeventig. De werkloosheid is er hoog, de drempel om vooruit te komen ook. Een ideale voedingsbodem voor de talloze drugsbendes.
Explosieven zijn een geliefd intimidatiemiddel van deze drugscriminelen. Dit jaar vonden in Zweden al 133 bomaanslagen plaats, evenveel als in heel 2019, wat een recordjaar was. Eenderde van de explosieven ging af in de regio Stockholm.
Over de auteur
Jeroen Visser is correspondent Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië. Hij is auteur van het boek Noord-Korea zegt nooit sorry.
Soms zijn winkels of bedrijfspanden het doelwit, maar meestal hebben de bendes het gemunt op woningen. Regelmatig zijn omwonenden het slachtoffer. Vorige week overleed een 24-jarige vrouw na een zware bomaanslag in de buurt van studentenstad Uppsala. ‘De criminelen zijn roekeloos. De omgeving interesseert hen niets’, zegt Malin Nygren van de Zweedse politie.
Nygren is hoofd van het Zweedse nationale explosievendatacentrum. Deze eenheid, opgericht in 2019, coördineert de landelijke bestrijding van bomaanslagen. Naast de politie zijn ook de veiligheidsdiensten, de douane en forensische specialisten betrokken. ‘We delen nu continu informatie over waar en wanneer welke explosieven zijn gebruikt’, aldus Nygren. ‘Zo wordt de bestrijding effectiever.’
Volgens Nygren gebruiken criminelen vaak dynamiet van bouwbedrijven die daarmee gaten slaan in de rotsgrond, die zo kenmerkend is voor Zweden. ‘We ontdekten dat medewerkers op de bouwplaats de springstof doorverkopen aan criminelen. Daarom hebben we de regels aangepast. Iedereen die toegang heeft tot dynamiet, moet nu goedkeuring krijgen van de politie.’
De bendes zetten explosieven in om een boodschap over te brengen, zegt Nygren. ‘Meestal is iemand ze nog drugs of cash schuldig. Ze pakken eerst zijn woning, daarna de huizen van diens familieleden. Dat heeft meer zin dan iemand neerschieten, want dan krijgen ze hun geld niet terug.’
Amir Rostami, een Zweedse hoogleraar criminologie die veel onderzoek doet naar de georganiseerde misdaad, zegt dat bomaanslagen fungeren als een ‘gele kaart’. ‘Het is een waarschuwing. Schieten is een rode kaart. Het is een effectieve manier van communiceren, als je de bendelogica volgt.’
Ook in Nederland neemt het gebruik van explosieven toe. Vaak gaat het om vuurwerkbommen. De politie telde de eerste helft van dit jaar 303 aanslagen. In heel 2022 waren dat er 325. Opmerkelijk is dat het niet alleen drugscriminelen zijn die erachter zitten. Een bredere groep van ruziënde ondernemers of rancuneuze exen grijpen ook sneller naar een bom.
Volgens Nygren werpt de Zweedse aanpak vruchten af. Haar team helpt jaarlijks met honderden rechercheonderzoeken. Door elke explosie te analyseren, ziet haar team soms patronen. Samen met het forensisch team is bewijs verzameld dat wordt gebruikt in rechtszaken.
Het meeste succes boekte Nygren met preventieve maatregelen, zoals de jacht op bommenmakers die de explosieven aan (vaak jonge) criminelen leveren. De politie wist dit jaar 150 keer de voorbereidingen voor een aanslag te verstoren door bijvoorbeeld explosieven in beslag te nemen. In 2018 gebeurde dat slechts 64 keer. Mede hierdoor zag Zweden de afgelopen drie jaar een lichte daling in het aantal aanslagen.
Dat geringe succes wordt evenwel tenietgedaan door het huidige horrorjaar. ‘We kunnen het probleem niet alleen oplossen, het is een opdracht voor de hele samenleving’, zegt Nygren.
De centrumrechtse Zweedse regering, die beloofd heeft een einde te maken aan het bendegeweld, zet in op harde maatregelen. Zo wordt de straf voor het ongeoorloofde bezit van explosieven verdubbeld. Na een uitzonderlijk bloedige maand – in september vielen elf doden – kondigde de Zweedse premier Ulf Kristersson aan het leger te betrekken bij de strijd tegen de bendes.
Bij het getroffen appartement in Botkyrka blijkt hoe normaal het geweld is geworden. Als bijna vanzelfsprekend staat een vertegenwoordiger van het vastgoedbedrijf met een thermoskan koffie klaar om met bezorgde flatbewoners te spreken. Ook jeugdwerkers van de gemeente zijn gekomen.
Ook Jägeborg is niet verrast over de aanslag. ‘Zie je die parkeergarage, hoe zwart het daar is? Daar is al twee keer brand geweest. Ze denken dat ze iemands auto wilden opblazen.’ Toch benadrukt ze dat het een veilige buurt is, ook als je ’s nachts van de metro naar huis loopt. ‘Maar ja, er zijn wel schietpartijen. Weet je, vroeger vocht je met de vuisten en daarna was het klaar. Nu is het één verkeerd woord tegen een tiener en hij trekt een wapen.’
Flatbewoner Stefan Johansson vertelt dat hij er vanochtend bij was toen de politie onderzoek deed. ‘Weer een nieuwe dag in Botkyrka’, zei ik tegen een agent. Waarop die antwoordde: weer een nieuwe dag in Zweden.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden