In zijn werk is het de Noorse auteur Jon Fosse om ‘existentiële kwesties’ te doen. Zijn personages worden geplaagd door wanen en pijn, en zitten vaak opgesloten in hun eigen hoofd. Donderdag werd hem de Nobelprijs voor Literatuur toegekend.
Toen de Noorse auteur Jon Fosse (1959) in 2010 werd geëerd met de International Ibsen Award, een van de grootste theaterprijzen ter wereld, constateerde hij eerst dat het om een enorm geldbedrag ging, om vervolgens direct vast te stellen dat hij inmiddels behoorlijk in de slappe was zat. ‘Ik heb zoveel verdiend’, merkte hij op, ‘dat ik niet hoef te schrijven als ik daar geen zin in heb. Dat is een fijn gevoel.’
Hij had toen reeds veertien prozawerken, zeven dichtbundels, enkele essaywerken, een kinderboek en een flink aantal toneelstukken op zijn naam staan. Dertien jaar later mag hij blij zijn dat hij nooit is opgehouden te schrijven. Donderdag werd hem door de Zweedse Academie de Nobelprijs voor Literatuur 2023 toegekend (bijna een miljoen euro). De uitreiking is in december, in Oslo.
Jon Fosse werd op 25 september 1959 geboren in Haugesund, een plaatsje in het zuiden van Noorwegen. Hij groeide op in wat nu de voormalige gemeente Strandebarm is. Al jong kwam hij met onheil in aanraking. Op zijn 7de kreeg hij een ongeluk waarbij hij een bijna-doodervaring had. In plaats van angst kwam er een enorm gevoel van vrede over hem heen.
Over de auteur
Geertjan de Vugt is literatuurcriticus bij de Volkskrant, gespecialiseerd in poëzie en Duitstalige literatuur.
‘Alles schitterde en was vredig, een heerlijke staat van zijn, zoals een wolk van lichtdeeltjes’, vertelde hij in een interview met The New Yorker. ‘Deze ervaring is de belangrijkste uit mijn jeugd. Het heeft me gevormd als persoon, op zowel een goede als een slechte manier. Ik denk dat deze ervaring me kunstenaar heeft doen worden.’
Als kind wilde Fosse, wiens werk in Nederland verschijnt bij uitgeverij Oevers, graag muzikant worden. Hij probeerde gitaar te leren spelen en ook de viool gaf hij een kans. Maar het bleek al gauw een doodlopende weg. Toen hij de muziek opgaf, stortte hij zich op het schrijven. Ook nu nog zijn er sporen van deze andere jeugdervaring terug te vinden in Fosses stijl. Hij probeerde bewust iets van zijn ervaring met de muziek over te brengen naar de literatuur, en als er nu bijvoorbeeld herhalingen opduiken in zijn romans en toneelstukken – en de herhaling is een van zijn stijlmiddelen – komen die voort uit Fosses ervaringen met die twee instrumenten.
Tot 1987 studeerde hij literatuurwetenschap aan de universiteit van Bergen. Naast zijn studie was hij al actief als journalist voor de Noorse krant Gula Tidend. Na zijn studie werd hij docent aan de schrijfacademie van Hordaland, waar hij tot 1993 bleef. Kort daarna werd hij redacteur van het literaire tijdschrift Bøk en was hij ook actief als vertaler.
Al in de jaren tachtig publiceerde hij zijn eerste prozawerken en gedichten. In 1983 verscheen Raudt (Rood in het Nederlands), zijn eerste roman. In de Noorse literatuur, die op dat moment voornamelijk werd gedomineerd door sociaalrealisme, was hij met zijn soms hallucinante, dan weer muzikale stijl een opvallende nieuwe stem.
Echte bekendheid verkreeg hij echter met Melancholie I en Melancholie II (in het Nederlands vertaald door Edith Koenders en Adriaan van der Hoeven), de boeken waarin hij het leven van de Noorse schilder Lars Hertervig (1830-1902) volgt. Het eerste deel gaat over Hertervig als getormenteerde student in Düsseldorf en beschrijft hoe de jonge schilder mentaal instort. Het tweede deel beschrijft de laatste dag uit het leven van Hertervig.
Het eerste deel werd meteen met verscheidene literaire prijzen bekroond en door Georg Friedrich Haas bewerkt tot een opera. De romans werden door de Volkskrant ‘bedwelmend’ genoemd.
In zijn boeken is het Fosse vaak te doen om existentiële kwesties. Hij probeert te vermijden dat zijn personages als directe tijdgenoten van zijn lezers worden gezien. Zijn personages worden geplaagd door wanen, door geestelijke problemen, door vergeetachtigheid, door pijn; ze zijn manisch of ze zitten opgesloten in hun eigen hoofd.
Dergelijke beschrijvingen vragen om een geheel eigen stijl, waarin cirkels en ritmiek een sterke functie hebben. De kracht van dit proza doet heel af en toe denken aan dat van iemand als Thomas Bernhard, wiens werk hij overigens pas twintig jaar na zijn eigen debuut leerde kennen. En net als Bernhard is Fosse ook een groots toneelschrijver.
De afgelopen jaren completeerde Fosse zijn hoofdwerk, de zogenoemde Septologie, die in drie delen (De andere naam, Ik is een ander en Een nieuwe naam) ook in het Nederlands werd vertaald. In hypnotiserend proza verhaalt Fosse over de schilder en weduwnaar Asle, die naar twee verfstreken op zijn canvas zit te kijken. Langzaam ontvouwt zich het levensverhaal van deze schilder.
Het werk aan deze roman vergelijkt Fosse met bidden, als opperste vorm van concentratie, zonder dat hij precies kan beschrijven waarom hij werkt. Heel vroeg in de ochtend begon hij aan de roman, vertelde hij in 2019 in een interview, en enkele uren later zat hij er al middenin. Literatuur, ontdekte hij, kan ‘tussen de zinnen en regels door iets wezenlijks zeggen of tonen, iets stils’, en, zo voegde hij nog toe met een verwijzing naar die ene, allesbepalende jeugdervaring, ‘een onzichtbaar licht dat niettemin voelbaar is’.
3x Jon Fosse
Jon Fosse woont afwisselend in zijn door de regering aangeboden residentie in de buurt van Oslo en zijn huisje in Hainburg an der Donau. In dat Oostenrijkse plaatsje waande hij zich tot voor kort volkomen anoniem. Vanaf donderdag zal alles anders zijn.
Op de schrijfacademie waar Fosse doceerde, gaf hij eens een jonge student het advies om nooit autobiografisch te schrijven. Die student sloeg zijn advies in de wind. Zijn naam: Karl Ove Knausgård.
Een favoriet citaat van Fosse komt van James Joyce: ‘Als Ibsen een feminist was, dan ben ik een aartsbisschop.’
Source: Volkskrant