Bedankt voor uw geld, maar ik hoef het niet. Dat was de boodschap aan de Europese Unie, begin deze week, van de Tunesische president Kais Saied. Een hulppakket van 127 miljoen euro dat Brussel had toegezegd – waarvan de helft voor het tegengaan van migratie – wees hij resoluut van de hand, omdat dit ‘kleine bedrag’ zou getuigen van een ‘gebrek aan respect’. Tunesië wil graag samenwerken, aldus Saied, maar ‘zal niks accepteren dat lijkt op liefdadigheid of aalmoezen’.
Voor de EU is dit de zoveelste domper sinds men afgelopen zomer een migratiedeal op hoofdlijnen afsloot. In ruil voor een EU-steunpakket van ruim 1 miljard euro (grotendeels leningen) beloofde Saied werk te maken van een betere grensbewaking en de veelgebruikte migratieroute van Tunesië naar het Italiaanse eiland Lampedusa te stremmen. De genoemde 127 miljoen was bedoeld als aanvulling op die afspraak.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Of de deal nog te redden valt, is zeer de vraag. Een eerste teken aan de wand was het opvallend hoge aantal migranten dat afgelopen augustus in Italië aankwam. Het ging om 25 duizend mensen, het hoogste aantal in één maand sinds 2016. Saied weigerde een delegatie van het Europees Parlement daarna de toegang tot het land, naar eigen zeggen omdat hij niet wil dat buitenlanders ‘ons in de gaten komen houden’. Veel Europarlementariërs (plus enkele lidstaten) zijn kritisch over de migratiedeal, onder meer omdat daar nauwelijks afspraken instaan over de rechten van migranten.
Een bezoek van EU-commissieambtenaren, bedoeld om de deal uit te werken, werd door Tunis uitgesteld, waarmee eens te meer duidelijk werd hoe verzuurd de verhoudingen zijn geraakt. ‘Alle schatten van de wereld zijn in de ogen van ons volk niet gelijk aan één korreltje van onze soevereiniteit’, verklaarde Saied maandag. Hij voegde eraan toe dat de toegezegde 127 miljoen in strijd zou zijn met de gesloten migratiedeal, zonder uit te leggen waarom precies.
Zijn retoriek versterkt het beeld van een autocratische en onvoorspelbare president die de Europese migratiepaniek naar believen kan uitbuiten, naar het voorbeeld van zijn Turkse collega Erdogan. ‘Het is klassieke chantage’, zegt Tunesië-kenner Katherina Natter (Universiteit Leiden), die onderzoek doet naar de Europese migratiepolitiek. ‘Saied probeert de druk te verhogen, omdat hij voelt dat hij er meer geld uit kan slepen.’ Bovendien kan hij zich zo profileren als een krachtige leider die zich niet zomaar door de EU laat inpakken.
Europa heeft zich, kortom, in een moeilijk parket gemanoeuvreerd. Maar hetzelfde geldt voor Saied, die economisch gezien met zijn rug tegen de muur staat. Jongeren kunnen geen werk vinden, de staatsschuld is tot 89 procent opgelopen, en het land heeft een groot tekort aan deviezen (dollars) die nodig zijn voor de import van suiker, koffie en tarwe. Analisten van zakenbank Morgan Stanley waarschuwen voor een dreigend bankroet – een situatie waarbij een land zijn leningen niet meer kan terugbetalen. Saied heeft Europa dus net zo hard nodig als andersom.
Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) staat klaar met een lening van 1,8 miljard euro, maar wil alleen over de brug komen in ruil voor hervormingen. Het merendeel (900 miljoen) van het Brusselse steunpakket wordt pas overgemaakt als zo’n IMF-overeenkomst er ligt. De gesprekken daarover zijn echter vastgelopen sinds Saied dit voorjaar beloofde niet te zullen buigen voor buitenlandse ‘dictaten.’ In plaats daarvan zegt de president de belasting op de rijken te willen verhogen.
Ook beweert hij slachtoffer te zijn van allerlei pogingen hem te ondermijnen. Meer dan twintig oppositiepolitici zijn dit jaar onder vage voorwendselen opgepakt, onder wie de populaire leider van Ennahda, de Tunesische Moslimbroeders. De dictatoriale Saied heeft het simpelweg over ‘terroristen, verraders en criminelen’.
Hoe nu verder? Volgens de Tunesische politiek commentator Tarek Kahlaoui is het te vroeg om de migratiedeal dood te verklaren. Hij denkt dat Saied vooral geïrriteerd is, omdat de uitbetaling van een deel van het beloofde EU-geld (ongeveer 150 miljoen euro) onlangs werd uitgesteld. Ook de EU-ambassadeur in Tunis zei dinsdag dat hij Saieds verklaringen beschouwt als een teken van ‘ongeduld’.
Beide partijen lijken tot elkaar veroordeeld, maar het is president Saied die de migratiekaart altijd in zijn voordeel kan uitspelen. In september pakte de politie honderden sub-Saharaanse migranten op in de havenstad Sfax, waar ze in de openlucht sliepen. Volgens mensenrechtenorganisaties was hun beloofd dat ze in kampen zouden worden opgevangen, maar werden ze in de praktijk in olijfgaarden even buiten de stad gedumpt – toevallig of niet bij een kustplaats waar doorgaans veel boten vertrekken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden