De journalistieke vrijheid van universiteitsbladen staat onder druk. Dat blijkt in het bijzonder bij Cursor, het blad van de TU Eindhoven. Cursor wilde een artikel publiceren over vermeende belangenverstrengeling van de nieuwe rector. Het stuk verscheen niet, en de hoofdredacteur is uit zijn functie gezet.
De eigen site op zwart uit protest tegen het gedwongen vertrek van de hoofdredacteur. Een redactielid dat een officiële klokkenluidersprocedure start. En een nooit gepubliceerd artikel over vermeende belangenverstrengeling van de nieuwe rector.
Een strijd tussen universiteitskrant Cursor en de TU Eindhoven werd deze week landelijk nieuws. Inzet is de vraag in hoeverre een universiteitskrant vrij is om te schrijven over gevoelige onderwerpen op de campus.
Over de auteur
George van Hal schrijft voor de Volkskrant over wetenschap. Hij publiceerde boeken over alles van het heelal tot de kleinste bouwstenen van de werkelijkheid.
11 mei is in die strijd een sleutelmoment. Die dag begint de nieuwe rector magnificus Silvia Lenaerts bij de TU Eindhoven. Normaliter een feestelijke bedoening, maar nu klonk ook protest. Actiegroep University Rebellion, de academische tegenhanger van Extinction Rebellion, kwam bij de inauguratie langs met spandoeken.
De actievoerders wezen op de, in hun ogen, belangenverstrengeling van de kersverse rector met de fossiele industrie. In januari 2022 schreef Lenaerts in de Vlaamse krant De Standaard namelijk een opiniestuk over het zogeheten Oosterweelproject. Dit is een in België omstreden uitbreiding van de ring rond Antwerpen onder de rivier de Schelde door. Bij dat opiniestuk vermeldde Lenaerts oorspronkelijk niet dat ze lid is van de raad van bestuur van het bedrijf Lantis, dat bij dat project betrokken is. En in mei 2022 plaatste chemiebedrijf Ineos een interview met Lenaerts als advertentie in De Standaard en de Gazet van Antwerpen, waarin zij zich onder meer een voorstander toonde van omstreden ethyleenproductie in de Antwerpse haven.
Lenaerts werkte destijds nog als vicerector aan de Universiteit van Antwerpen, waar het universiteitsblad dwars haar naar haar opiniestuk vroeg. ‘Het had moeten worden vermeld, maar ik heb er simpelweg niet aan gedacht’, reageerde zij in februari 2022. ‘Ik heb nog heel wat andere petjes op en heb het er wat moeilijk mee tot dat ene petje te worden gereduceerd.’
Toen Lenaerts rector werd in Eindhoven, besloot ook Cursor haar over de kwestie te bevragen. Lenaerts noemt de advertentie van Ineos op dat moment een ‘pijnlijke les’. ‘Toen ik gevraagd werd voor dat interview over Ineos, verkeerde ik in de veronderstelling dat het zou worden gebruikt voor een boekje dat kranten weleens aan een editie toevoegen en dat één bepaald onderwerp behandelt. Hier zou het gaan over het belang van de chemische industrie in België, dacht ik’, zo citeert de journalist van Cursor haar. ‘Ik had hier geen overleg over gehad met de communicatieafdeling van de universiteit, dus die hadden het niet kunnen checken. Dat bleek niet slim te zijn. Ik voelde me achteraf misbruikt door de interviewer en Ineos, maar de communicatieafdeling adviseerde om niet nog meer deining te veroorzaken, dus we hebben het laten gaan.’
Alleen: niemand kon bovenstaande reactie van de rector tot nu toe in Cursor lezen. De inmiddels op non-actief gezette hoofdredacteur van het blad, Han Konings, kreeg bij twee stukken die hij en zijn redacteur Bridget Spoor over de kwestie schreven een ‘dringend negatief advies’ over publicatie van de eigen redactieraad.
De redactieraad is een ‘door het college van bestuur ingesteld adviesorgaan voor uitgever en hoofdredacteur’, staat in het redactiestatuut van Cursor. Ze mogen gevraagd en ongevraagd advies geven over de journalistieke producties van het online magazine, en krijgen die in gevoelige kwesties soms al voor publicatie voorgelegd.
‘De redactieraad vindt het niet passend om bij de start van de nieuwe rector magnificus in haar nieuwe functie zoveel aandacht te willen geven aan dit onderwerp. Dit zou onnodig beschadigend kunnen zijn’, schrijven ze in hun eerste advies.
In dat advies beroept de redactieraad zich onder meer op het redactiestatuut. Hoewel het statuut stelt dat ‘de hoofdredacteur in journalistieke zin onafhankelijk is’, laat het in het midden hoe ver die onafhankelijkheid reikt. ‘Cursor slaat op evenwichtige wijze een brug tussen de informatiebehoeften en interesses van de leden van de universiteitsgemeenschap en de missie, doelstellingen en belangen van de universiteit’, is bijvoorbeeld ook te lezen. De onafhankelijke journalistiek mag niet ‘de belangen van de universiteit’ schaden. Dit interview, oordeelt de redactieraad, is in strijd met dat lid uit het statuut.
Het is logisch dat een redactieraad een mening heeft over zo’n type artikel, zegt Bart Brouwers, hoogleraar journalistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘De redactieraad gebruikt hun adviserende macht om de druk op de hoofdredacteur op te voeren. Of dat verstandig is, en of dat journalistiek ook verdedigbaar is, dat is een tweede.’
Hoogleraar journalistiek Jaap de Jong van Universiteit Leiden, eerder jaren voorzitter van de redactieraad van het Leidse onafhankelijke universiteitsblad Mare, verbaast zich juist over de inhoud van het advies van de redactieraad. ‘Wanneer er rond de aanstelling van de nieuwe rector protesten zijn, wat moet je dán als Cursor? De universiteit heeft al allerlei communicatiekanalen voor pr. Die zullen heus allemaal geweldige, positieve verhalen schrijven over de nieuwe rector. Een onafhankelijk journalistiek medium als Cursor is echter aan de eigen eer verplicht om hier werk van te maken.’
De toon van de twee adviezen vindt De Jong opvallend stevig. ‘Dit is het scherpste advies dat ik ooit van een redactieraad heb gelezen.’ Naast het ‘dringende advies’ van de redactieraad meldt ook de rector zélf zich per mail bij de hoofdredacteur. Ze maakt bezwaar tegen diverse versies van het artikel omdat ze onder meer vindt dat het haar integriteit in twijfel trekt zonder dat daarvoor volgens haar voldoende feitelijke onderbouwing is. Daarnaast vraagt ze om verregaande aanpassingen.
Journalistieke vrijheid bij universiteitsbladen staat niet alleen in Eindhoven onder druk. Dat komt omdat de universiteit vaak ook de uitgever en geldschieter is van zo’n medium. Bij Cursor werkt de hoofdredacteur bijvoorbeeld voor de afdeling communicatie, die onder meer de reputatie van de universiteit moet bewaken. Dat staat op gespannen voet met het beoefenen van onafhankelijke, vaak juist kritische journalistiek. De Jong: ‘Dit soort media wordt gefinancierd vanuit de universiteit of hogeschool, maar moet ook de luis in de pels zijn. Dat geeft spanning.’
Normaliter is een redactieraad daarin een bondgenoot van de redactie, zegt de hoogleraar. ‘Die beoordelen vooral of de redactie de journalistieke basisprincipes handhaaft. Of er netjes hoor en wederhoor is toegepast, of een stuk dat is gepubliceerd niet tendentieus of vooringenomen is.’
Soms moet een redactieraad de redactie zelfs in bescherming nemen tegen bijvoorbeeld een college van bestuur. ‘Als ik deze adviezen zo bekijk, zit in Eindhoven momenteel een raad die vooral bezorgd is om het imago van de rector magnificus en de universiteit, en niet om het recht van Cursor om onafhankelijke journalistiek te bedrijven.’
Opvallend is ook dat niemand in de redactieraad van Cursor een journalistieke achtergrond heeft, terwijl volgens het redactiestatuut minimaal één ‘externe, journalistiek georiënteerde deskundige’ in de raad moet zitten. Frank Janssen, voorzitter van de redactieraad en van de raad van toezicht van Omroep Brabant, komt nog het dichtst in de buurt van die omschrijving. Hij is volgens zijn LinkedIn tot nog toe echter alleen actief geweest in de voorlichting en pr.
Onder druk van de redactieraad besloot hoofdredacteur Konings de stukken niet te publiceren. Een beslissing die bij hoogleraar Brouwers op weinig begrip kan rekenen. ‘Los van de kwaliteit van het artikel, begrijp ik niet dat je als hoofredacteur zo’n advies opvolgt.’ Ook redactrice Spoor pikt het niet en begint op 26 juni een klokkenluidersprocedure. ‘Als journalist kon ik niet leven met zulke censuur, maar als mens had ik begrip voor de druk waar Han onder stond door de universiteit’, zegt zij.
Al in 2021 was Konings betrokken bij een conflict over de journalistieke onafhankelijkheid van Cursor. Dat leidde tot het opzeggen van het vertrouwen van het college van bestuur in de hoofdredacteur. Ze maakten met Konings de afspraak dat hij vanaf juli 2024 terug zou treden uit zijn functie.
Het bestuur van de zogeheten ‘kring van hoofdredacteuren van hoger onderwijsmedia’, de overkoepelende organisatie van journalistieke media aan hogescholen en universiteiten, reageerde daarop met een boze brief aan de TU Eindhoven. De hoofdredacteuren verwezen daarin onder meer naar een functioneringsgesprek waarin Konings op alle punten een negatieve beoordeling kreeg. ‘De hoofdredacteur vervult de functie al twintig jaar en had nooit eerder een negatieve beoordeling ontvangen’, schreven zij destijds.
Volgens de kring van hoofdredacteuren was er door het conflict bovendien sprake van een onveilige situatie voor de rest van de redactie. Konden zij na het vertrek van de hoofdredacteur nog onafhankelijke journalistiek bedrijven?
Mede door de ongepubliceerde artikelen over rector Lenaerts komt de zaak rond hoofdredacteur Konings dit jaar in een stroomversnelling. Er volgt een ultimatum: Konings moet akkoord gaan met een vervroegd vertrek per half december. Wanneer hij dat weigert, stelt de universiteit hem per direct op non-actief. Daarbij beroept Chantal van den Berg, de leidinggevende van Konings, zich in een mail onder meer op het onwerkbaar grote onderlinge wantrouwen tussen Konings en de redactie enerzijds, en het college van bestuur en de redactieraad anderzijds.
Ondertussen loopt ook de klokkenluiderszaak van redactielid Spoor door. Zij belandt na haar melding naar eigen zeggen in een Kafkaësk doolhof, vol verkeerde verwijzingen en verwijten van procedurele fouten. Het heeft verdere vertraging van het afhandelen van haar klacht tot gevolg.
Volgens de redactie van Cursor zijn er drie maatregelen nodig om de rust te doen terugkeren. Allereerst moet de redactieraad plaatsmaken voor een nieuwe onafhankelijke raad. Ten tweede eist de redactie invloed op het aanstellen van de nieuwe hoofdredacteur en tot slot wil men het huidige redactiestatuut herzien, dat volgens de redactie de onafhankelijkheid van Cursor onvoldoende waarborgt.
De kring van hoofdredacteuren steunt de redactie bij die verzoeken, laat voorzitter Ries Agterberg in een reactie weten. Hoofdredacteur Konings is momenteel in gesprek met zijn advocaat en wil daarom nog niet publiekelijk op de kwestie reageren.
Rector Lenaerts was niet beschikbaar voor een interview, maar de universiteit plaatste op de eigen site een reactie. Daarin staat dat het college van bestuur ‘kritische verslaggeving verwelkomt die fair en gebalanceerd is’. Van de ruimte die het door de redactieraad afgekeurde artikel aan de vermeende belangenverstrengeling van de rector besteedde, ging overigens ruim tweederde naar het weerwoord van de rector.
Verder benadrukt het college van bestuur in reactie op deze publicatie dat ze zich realiseert dat de rol van hoofdredacteur een bijzondere is. ‘Aan de ene kant is hij de luis in de pels, aan de andere kant is hij verantwoordelijk voor de journalistieke integriteit, en dient hij daarop aanspreekbaar te zijn’, meldt het college bij monde van een woordvoerder. ‘Wij herkennen ons in het geheel niet in het beeld van censuur, de afweging van publiceren behoort bij de hoofdredacteur en alleen de hoofdredacteur te liggen. Indien de hoofdredacteur de artikelen in kwestie wil publiceren is er niets en niemand die hem of haar tegenhoudt.’ Verder laat het college weten dat ‘de organisatie omwille van bescherming van privacy niet kan en wil ingaan op details uit personeelsdossiers.’
De redactieraad laat tot slot in een reactie weten dat het betreurt dat de site van Cursor op zwart staat en roept het college van bestuur op om tot een structurelere werkbare oplossing te komen.
De Volkskrant baseerde zich voor deze reconstructie op achtergrondgesprekken met diverse betrokkenen, de twee ‘afgekeurde’ artikelen van Cursor, de beide adviezen van de redactieraad en de in het stuk genoemde e-mails en brieven die zijn uitgewisseld tussen de betrokken partijen.
Source: Volkskrant