Het verhoor van Peter Veld, voormalig hoogste baas van de Belastingdienst, had er een kunnen zijn waarin de puzzelstukken zouden kunnen samenkomen die de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening afgelopen weken verzamelde. Van de ontspoorde jacht op toeslagenfraude tot het invoeren van het omstreden en onwettige risicomodel; er ging een hoop mis bij de Belastingdienst toen Veld er van 2009 tot 2015 directeur-generaal was.
Maar dinsdagochtend wordt snel duidelijk dat de commissie met vragen zal achterblijven. Als topambtenaar was Veld weliswaar eindverantwoordelijke, dit betekent niet dat hij altijd zicht had op wat er speelde. Binnen zijn dienst moest men ‘vooral ook de eigen verantwoordelijkheid nemen’, benadrukt hij.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid. Hij werd in 2022 genomineerd voor de journalistieke prijs De Tegel.
Lees hier alles over de Tweede Kamerverkiezingen 2023.
Het was niet voor het eerst dat Veld zich moest verantwoorden over het toeslagenschandaal. Drie jaar geleden verscheen hij al voor de parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag (POK). Toen uitte Veld vooral onvrede over strenge wetgeving waardoor de dienst hoge bedragen moest terugvorderen bij mensen die vaak maar een kleine fout hadden gemaakt. Het kwam hem toen op felle reacties te staan van ondervragers die hem ‘hypocrisie’ verweten omdat hij zijn verantwoordelijkheid zou afschuiven.
De enquêtecommissie lijkt dinsdag van plan om het dicht bij Velds eigen rol te houden en zoekt gelijk de diepte op. Ondervrager Senna Maatoug (GroenLinks) vraagt hoe Veld de Dienst Toeslagen bij zijn aantreden aantrof. Die was ‘net een beetje aan het opkrabbelen’ uit de ‘chaos’ die was ontstaan nadat de Belastingdienst in 2005 ook toeslagen moest gaan uitkeren.
Het onderbrengen van toeslagen bij de fiscus was verkeerd, vindt Veld ook nu nog. Commissielid Farid Azarkan (Denk) wil weten waarom hij desondanks een voorstel afsloeg om de taken elders onder te brengen, zoals oud-staatssecretaris Frans Weekers vorige week voor de commissie verklaarde. ‘Ik heb het ongeveer zo gezegd: het had nooit mogen gebeuren dat Toeslagen bij de Belastingdienst kwam, maar nu het zo verweven is geraakt, is het moeilijk om het los te trekken’, aldus Veld.
Volgens Veld had dit sowieso het onderliggende probleem met het stelsel niet opgelost, zoals hij meermaals in het verhoor benadrukt. Hij ziet ‘een weeffout in de toeslagenwet’, namelijk dat mensen hun financiële situatie vantevoren moeten doorgeven en de hoogte van hun toeslag wordt geschat. Het vergroot de kans op fouten waardoor hoge terugvorderingen voorkomen. Veld sluit zich daarmee aan bij wat al in eerdere verhoren klonk. ‘Daar zit voor mij de essentie van de discussie.’
Veld stak ‘veel energie’ in het aanpakken van die onderliggende problemen, meer dan in andere zaken, zo blijkt als ondervrager Azarkan hem over het hardvochtige terugvorderingsbeleid bevraagt. Als voorbeeld haalt hij aan dat burgers bij een hoge terugvordering ook als ze niet hadden gefraudeerd het label ‘opzet/grove schuld’ kregen en daardoor niet in aanmerking kwamen voor schuldsanering. Was de ‘kwetsbaarheid van burgers’ geen reden om te kijken hoe dat in de praktijk ging, vraagt Azarkan. ‘Nee, daar heb ik me nooit mee beziggehouden’, antwoordt Veld.
De voormalig directeur-generaal komt met een antwoord van dezelfde strekking als commissielid Maatoug vraagt hoe het kan dat de Belastingdienst in 2011 25 miljoen euro moest bezuinigen door middel van fraudeaanpak terwijl de dienst zelf had gezegd dat er maximaal 10 miljoen was op te halen. ‘Dat weet ik niet’, zegt Veld. ‘Ook niet wat de onderbouwing was’, vraagt Maatoug. ‘Kan ik u niet vertellen’, antwoordt Veld. Als Maatoug aanhaalt dat het van ambtelijk niveau ‘tot de ministerraad’ is gegaan, blijft hij erbij: ‘Ik kan me niet herinneren dat ik erbij betrokken ben geweest.’
Ook met de invoering van een inmiddels berucht risicomodel, zegt Veld zich weinig inhoudelijk te hebben bemoeid. Het model, dat inschatte welke toeslagenaanvragen meer risico hadden op fouten of fraude, werd onder hoge druk ingevoerd nadat in april 2013 de Bulgarenfraude aan het licht kwam. Een criminele organisatie liet Bulgaren inschrijven in Nederland om onterecht toeslagen op te strijken; het leidde tot politieke en maatschappelijke verontwaardiging.
Uiteindelijk werd het model nog diezelfde maand in amper drie dagen opgetuigd, getest en ingevoerd. Oorspronkelijk stonden daar maanden voor. Het was Veld die akkoord gaf op de versnelde invoering. Volgens de topambtenaar omdat het al langer de bedoeling was een dergelijk model in te voeren. De betrokkenen waren er in een presentatie bovendien ‘heel enthousiast over’.
Inmiddels is duidelijk dat het model in strijd was met privacywetgeving en discriminerend werkte. Bepaalde groepen burgers, zoals mensen met een laag inkomen of van buitenlandse afkomst, werden vaker geselecteerd voor controle. In sommige gevallen werden toeslagen langere tijd stopgezet.
Is er rekening mee gehouden dat de versnelde invoering risico’s met zich meebracht, vraagt Maatoug. Veld zegt dat hij vertrouwen had in het oordeel van de directeur Toeslagen, die het model invoerde. ‘Die heeft besloten dat het goed gelukt was.’ Over mogelijke consequenties voor burgers is dat weekend ‘niet gesproken’.
De ontkennende antwoorden van Veld leiden tot verbaasde blikken. Op het eind van het verhoor richt commissievoorzitter Salima Belhaj (D66) zich tot hem: ‘Ik heb u vaker horen zeggen; ik hield me daar niet mee bezig, niet met de invulling van bezuinigingen, niet met bezwaren, niet met privacy, niet met de wetgeving’, zegt Belhaj. ‘Mag ik u vragen: waar hield u zich wel mee bezig?’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden