Dit betekent dat een grondwetswijziging na 22 november, in tweede lezing, zowel in de Eerste als de Tweede Kamer waarschijnlijk afstevent op tweederde meerderheid en dat het referendum opeens een feit is. In de Tweede Kamer is dat nog wel afhankelijk van de verkiezingsuitslag.
Hoewel volgende week pas wordt gestemd, kon tijdens het debat in de Eerste Kamer al de balans worden opgemaakt. Een ruime meerderheid van partijen (BBB, GroenLinks/PvdA, D66, PVV, SP, JA21, PvdD en FvD) pleitte voor de invoer van het nieuwe staatsrechtelijke instrument.
Voorstanders zien het referendum vooral als een mogelijkheid om burgers meer te betrekken bij de besluitvorming. In tijden van afnemend vertrouwen in de politiek is dit essentieel, volgens GroenLinks/PvdA-senator Daan Rovers. ‘Het is een noodrem, waar burgers in een bijzonder geval aan kunnen trekken.’
In 2021 werd op initiatief van SP-Kamerlid Renske Leijten een eerdere poging gedaan om het correctief bindend referendum in de Grondwet te verankeren. Die strandde op onenigheid tussen partijen over de hoogte van de uitkomstdrempel – het percentage dat een winnende meerderheid zou moeten behalen.
Daarna is het referendum door de SP-Kamerleden Lilian Marijnissen en Nicole Temmink toch weer in de Eerste en Tweede Kamer verdedigd. Maar dit keer trokken ze eerst de angel uit het voorstel: hoe de uitwerking van het correctief bindend referendum er precies gaat uitzien wordt later met een aparte ‘uitwerkingswet’ behandeld. Dit geldt dus ook voor de mogelijke hoogte van de uitkomstdrempel. De SP wil nu eerst de Grondwet zo aanpassen dat het referendum überhaupt mogelijk wordt. De uitwerking kan dan daarna via gewone wetsvoorstellen, waarvoor slechts een ‘normale’ meerderheid nodig is, worden geregeld.
Toch sijpelde de kwestie over de uitwerking van zo’n referendum dinsdag door het Eerste Kamerdebat heen. Zo heerste er bij het tegenkamp onvrede over het ‘parkeren’ van de uitwerking. ‘Een blanco cheque’ werd het wetsvoorstel door SGP, VVD en CDA genoemd. ‘Stel de wet wordt aanvaard, dan heb je bij de behandeling van de ‘uitwerkingswet’ nog steeds het risico dat er een uitkomstdrempel komt met een hoogte waar wij het niet mee eens zijn’, zei CDA-senator Hugo Doornhof. Hiermee wordt volgens de CDA’er de discussie uitgesteld.
Ook werden vraagtekens gezet bij de effectiviteit van het referendum. Volgens tegenstanders kan het nieuwe instrument slechts tot meer polarisatie leiden. De uitkomst van het Britse Brexit-referendum in 2016 werd meermaals als schrikbeeld gebruikt. ‘Een kaal ja- of nee-antwoord door de burger zal bepalend worden. Hierbij is helemaal niet duidelijk hoe de burger zich heeft laten informeren, zei ChristenUnie-senator Hendrik-Jan Talsma. Pro-referendumpartij D66 leek opvallend terughoudend over het wetsvoorstel. Hoewel D66-senator Boris Dittrich liet weten voor het referendum te zijn, deelde hij zijn bedenkingen over de invloed van desinformatie en manipulatie via onder andere sociale media.
BBB-senator Ilona Lagas, die haar maidenspeech gaf, leek de zorgen over de werking van het referendum deels te delen, maar die zijn voor de partij niet leidend in het besluit: ‘Bang zijn is een slechte raadgever. Zoals angst voor polarisering, en angst voor een negatieve uitwerking’, aldus Lagas. De BBB heeft met 16 senaatszetels in dit debat een doorslaggevende stem. Ook SP-senator Tiny Kox onderstreepte het belang van het referendum: ‘We hebben het hier niet over een overbodig speeltje, maar over een waardevolle, noodzakelijke democratische verbreding en verdieping, waar al meer dan honderd jaar voor gepleit wordt'.
Het is niet de eerste poging om het bindend correctief referendum in de Nederlandse Grondwet te spijkeren. Een eerder wetsvoorstel over het correctief referendum sneuvelde in 1999 in de Eerste Kamer, toen onder anderen VVD’er Hans Wiegel – tegen zijn partij in – tegen het wetsvoorstel stemde en het net geen Kamermeerderheid behaalde. Die gebeurtenis ging de parlementaire geschiedenis in als de historische ‘Nacht van Wiegel’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden