Met een provocerend en bijtend boek wil analist Hans Kundnani de pro-Europeanen een illusie armer maken. Hoe verlicht zij ook denken te zijn, ze voelen zich nog steeds moreel superieur aan de rest van de wereld.
‘Veel mensen zouden mijn boek waarschijnlijk niet lezen als ik het niet op een tamelijk agressieve manier had geschreven’, zegt Hans Kundnani, analist van de Britse denktank Chatham House. Eurowhiteness – Culture, Empire and Race in the European Project is een provocerend boek, een kopstoot waarmee Kundnani de ‘pro-Europeanen’ uit hun zelfgenoegzame, eurocentrische sluimer wil wekken. Jullie denken dat jullie kosmopolieten zijn die een bekrompen nationalisme hebben overwonnen, roept hij ze toe, maar in werkelijkheid vormen jullie een wit blok tegen de rest van de wereld.
Eurowhiteness is geschreven uit ergernis over de zijns inziens kritiekloze verheerlijking van de Europese Unie in de pro-Europese kringen die Kundnani zo goed kent uit zijn carrière bij verschillende denktanks. De pro-Europeanen zien de EU als een kracht ten goede in de wereld, erfgenaam van de Verlichting, die democratie en mensenrechten over de aardbol verbreidde. De werkelijkheid is veel minder rooskleurig, aldus Kundnani. De EU lapt de mensenrechten aan haar laars als dat beter uitkomt, bijvoorbeeld in de omstreden migratiedeal met Tunesië, en beschermt haar economie tegen de concurrentie van Afrika en andere andere arme regio’s.
Over de auteur
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
Vooral na de migratiecrisis van 2015 heeft de Unie steeds meer het karakter gekregen van een etnisch-cultureel project waarmee Europeanen zich afschermen van de rest van de wereld. De EU opende zich naar het Oosten en verwelkomde Oekraïne als ‘een van ons’. Maar in het Zuiden worden zwarte en gekleurde migranten uit alle macht tegengehouden.
De pro-Europeanen zijn niet meer nationalistisch, maar regionalistisch, betoogt Kundnani. Ze passen een nationalistische denkwijze op continentale schaal toe. In de inleiding van zijn boek citeert hij de filosoof Hannah Arendt. Voor Europese intellectuelen ‘is het al te gemakkelijk om hun vroegere nationalisme toe te passen op een grotere structuur en net zo bekrompen en chauvinistisch Europeaan te worden als zij vroeger Duitser, Italiaan of Fransman waren’, schreef Arendt in 1948.
Zijn bijtende boek is bedoeld om het debat te stimuleren, zegt Kundnani: ‘Ik pretendeer niet alle antwoorden te hebben.’ De kritiek van Kundnani is niet los te zien van zijn achtergrond. Hij heeft de Britse nationaliteit en groeide op in Londen, als zoon van een Indiase vader en Nederlandse moeder. ‘Ik kon mezelf nooit helemaal als Europeaan zien. Tot op zekere hoogte voel ik me Aziaat’, zegt hij. Vanwege die gemengde achtergrond zag hij ook scherp hoe Europa niet per se voor meer openheid staat. Naarmate Groot-Brittannië meer toenadering tot Europa zocht – in 1973 werd het lid van de Europese Economische Gemeenschap, de voorloper van de EU – werd het minder gastvrij voor mensen uit zijn voormalige koloniën.
Kundnani: ‘Voor mijn vader was het heel gemakkelijk om in de jaren zestig naar Groot-Brittannië te komen. Hij werd gezien als een burger van het Gemenebest, mocht stemmen en kon als ambtenaar werken. Mijn moeder was daarentegen een vreemdeling die zich regelmatig op het politiebureau moest melden. Ik zag hoe die posities werden omgedraaid. De burgers uit het Gemenebest werden geherdefinieerd als immigranten, waardoor het steeds moeilijker voor ze werd om naar Groot-Brittannië te komen. Voor Europeanen was het omgekeerd, dankzij het vrije verkeer van personen in de EU.’
‘Dat hoorde ik steeds weer. De EU staat voor de Verlichting en dat is goed. Einde verhaal. Terwijl het verhaal van de Verlichting veel ingewikkelder is. Eigenlijk moet je niet over ‘de’ Verlichting praten, maar over verschillende denkers en verschillende stromingen. Er zijn Verlichtingsdenkers, zoals Diderot, die tegen kolonialisme en slavernij waren omdat zij alle mensen als gelijk beschouwden. Maar in zijn boek Not So Black and White laat schrijver Kenan Malik naar mijn idee overtuigend zien dat de Verlichting ook de idee van ras heeft gecreëerd. Vóór de Verlichting was ongelijkheid de norm. Ongelijkheid was natuurlijk, je hoefde haar niet te rechtvaardigen. Maar juist omdat de Verlichting ideeën als gelijkheid en de rechten van de mens introduceerde, moest zij een manier vinden om de nog altijd bestaande ongelijkheid te rechtvaardigen.’
‘Sommige Verlichtingsfilosofen zeiden: alle mensen zijn gelijk en hebben gelijke rechten, maar niet alle mensen zijn volwaardige mensen. Immanuel Kant wordt gezien als een van de grondleggers van het kosmopolitische Europa. Maar hij introduceerde ook een raciale hiërarchie waarin de witte mensen boven de anderen stonden.’
Chatham House is gevestigd in een pand waar maar liefst drie Britse premiers uit de 18de en 19de eeuw woonden: William Pitt de Oudere, Edward Stanley en William Gladstone. Hier lag het hart van het Empire, het grootste koloniale rijk ter wereld. De Europeanen hadden de aardbol verdeeld, en meenden daar ook het volste recht toe te hebben. Als superieur ras dienden zij immers de rest van de wereld te ‘beschaven’.
De wedloop tussen de beschaafde Europese naties eindigde in twee catastrofale oorlogen. Daarna bezegelde het verlies van de koloniën het einde van de Europese dominantie over de wereld. Maar, schrijft Kundnani, de Europeanen vonden nieuwe manieren om zich in te beelden dat zij moreel superieur waren aan de rest van de wereld. Ze zagen Europa als het continent dat had geleerd van zijn rampzalige verleden en de rest van de wereld liet zien hoe voormalige vijanden vreedzaam kunnen samenwerken. De herdenking van de Holocaust kwam centraal te staan in het Europese zelfbeeld, stelt Kundnani, maar de misdaden van het kolonialisme werden goeddeels vergeten. Vrijwel direct na de oorlog begon Duitsland zijn boetedoening voor de Holocaust. Het duurde echter tot in 2021 voordat het een voorzichtig ‘gebaar van verzoening’ maakte naar zijn voormalige kolonie Namibië, waar het tussen 1904 en 1908 genocide had gepleegd op de Herero.
Kundnani: ‘Een van de dingen die me ertoe aanzetten dit boek te schrijven, was de ongelooflijke overtuiging die Europeanen hebben over hun eigen deugdzaamheid. Veel meer dan Amerikanen denken Europeanen dat zij de good guys zijn. Amerikanen zijn anders, die zeggen: wij zijn machtig, Team America, wij zijn bad-ass, een beetje gemeen.’
‘Absoluut. Dat zijn de goede kanten van de traditie van de Verlichting. Ik schrijf in mijn boek niet zo veel over mensenrechten omdat ik ze niet zie als iets wat exclusief voor de EU is. De Verenigde Staten praten ook over mensenrechten en zijn ook hypocriet. Groot-Brittannië is hetzelfde verhaal. Onze relatie met Saoedi-Arabië is schokkend. Toch ben ik daar niet zo kritisch over. Wat dat betreft hoor ik een beetje tot de school der realisten. De meeste staten zijn nu eenmaal hypocriet, omdat ze hun belangen verdedigen.
‘Het discours over mensenrechten maakt deel uit van de vage manier waarop Europeanen vertellen dat zij de good guys zijn. Wij staan voor de waarden van de Verlichting, voor Europese waarden. Maar het is nooit echt duidelijk wat die waarden zijn. En als je kijkt naar de praktijk, dan valt dat beeld in duigen.’
‘Precies. Het echte probleem met de mensenrechten is dat ze bijna nooit tot de topprioriteiten van de EU behoren. Veiligheid is altijd belangrijker. En economische belangen. Kijk maar naar de omgang met China.’
‘China zal niet over mensenrechten spreken, Rusland ook niet. Maar tot de Brics behoort ook een land als India. Ik ben bevooroordeeld omdat mijn vader uit India komt, en we kunnen een lang gesprek voeren over de actuele ontwikkelingen in het India van Modi. Maar wie is er na 1945 sterker voor mensenrechten opgekomen: de EU, de VS of India? Het is mij niet duidelijk wie de winnaar is. In elk geval stond India aan de goede kant in de strijd tegen apartheid in Zuid-Afrika.’
Ondanks al zijn kritiek koos Hans Kundnani in het referendum over de Brexit voor Remain. Met grote aarzeling, want de linkse Kundnani vindt dat de EU de markt vooropstelt, waardoor het voor de lidstaten moeilijker wordt een genereus sociaal beleid te voeren. Sindsdien is zijn euroscepsis toegenomen, zegt hij.
Voor hem zou de EU een kosmopolitisch samenwerkingsverband moeten zijn, dat openstaat voor alle landen die voldoen aan de EU-criteria van democratie, rechtsstaat en markteconomie. Maar volgens Kundnani ontwikkelt de EU zich steeds meer tot een etnisch-cultureel project, een Unie die alleen openstaat voor landen met een witte, christelijke traditie.
‘Het is duidelijk dat een land als Marokko nooit zal kunnen toetreden, hoezeer het zijn instituties ook verandert. Dat heeft de EU duidelijk gezegd. De houding ten opzichte van Turkije is ambivalenter. Officieel wordt er onderhandeld over toetreding, maar de Franse ex-president Valéry Giscard d’Estaing heeft gezegd dat een Turks lidmaatschap het einde van Europa zou betekenen. Jullie Frits Bolkestein zei als Eurocommissaris dat de Slag om Wenen (de beslissende slag tussen het Habsburgse en het Ottomaanse Rijk in 1683, red.) voor niets zou zijn gevoerd als de Turken zouden toetreden. Dan definieer je de EU als christelijk, tegenover de islam.’
‘Het gaat erom hoe je ‘ons’ definieert. Waarom breidt de EU zich uit naar het Oosten en niet naar het Zuiden? De Europeanen nemen enorme risico’s en maken grote kosten om Oekraïne bij ‘ons’ te laten horen. Sommige mensen zullen zeggen dat het nodig is om de democratie te verdedigen. Ik denk dat er iets anders meespeelt, iets wat meer etnisch en cultureel is.’
‘Door Eurowhiteness lijkt het onvermijdelijk. Maar in zekere zin heeft u gelijk. Het is in elk geval wat er gebeurt. Ik zag het heel duidelijk tijdens de Arabische Lente, toen ik voor de European Council on Foreign Relations werkte. Iedereen zei: dit is een 1989-moment. Vooral de mensen uit Midden- en Oost-Europa zagen de parallellen meteen. Maar niemand geloofde dat deze landen ooit tot de EU zouden toetreden. De gedachte kwam niet eens op. Ik geloof dat Europa meer moeite kan doen om landen uit het mondiale Zuiden bij ‘ons’ te laten horen. Het had de deur voor Marokko op zijn minst op een kier kunnen zetten.’
‘De afgelopen achttien maanden heeft de oorlog in Oekraïne het leven in de global South veel moeilijker gemaakt, door stijgende prijzen voor voedsel en energie. Als Europa echt zou geven om het mondiale Zuiden, zou het daar veel meer rekening mee houden. Ik zie geen neiging om de benadering van de oorlog te veranderen omdat de mensen in het Zuiden eronder lijden. We proberen vooral de landen in het Zuiden aan onze kant te krijgen. Litouwen stopte een verzending van coronavaccins aan Bangladesh, een van de armste landen ter wereld, omdat Bangladesh zich in de Verenigde Naties onthield van stemming bij een motie die Rusland veroordeelde.’
‘Daar ben ik het niet mee eens. Sinds februari 2022 ben ik minder hawkish geworden. Rusland is zo verzwakt. Voor februari maakte ik me zorgen over een Russische inval in Estland. Maar nu geloof ik niet meer dat Navolanden worden bedreigd door Rusland. Rusland is niet in een positie om aan te vallen, zelfs al zou het willen. Rusland is minder een bedreiging dan anderhalf jaar geleden.’
‘Ik denk dat deze oorlog met een compromis zal eindigen. Je ziet nu al min of meer een patstelling. Ik denk dat Oekraïne iets van zijn grondgebied zal opgeven. Ik zeg niet dat ze dat moeten doen. Het is wat er zal gebeuren, vanwege de realiteit van de Russische militaire macht. Je ziet ook dat de regering-Biden in deze richting gaat. Dus mijn houding is: we kunnen dit nu doen, of over tien jaar, als er nog veel meer mensen zijn gedood en Oekraïne nog meer verwoest is.’
‘In zekere zin onderstrepen deze gebeurtenissen mijn betoog, al zie ik Niger en Gabon eerder als een Frans falen dan als een EU-falen’, zegt Kundnani. Hoe dan ook zal Europa zich bescheidener moeten opstellen, denkt hij, als vergrijzend en krimpend continent, met een steeds kleiner aandeel in de wereldbevolking en de mondiale economie.
‘Europa zou met opkomende landen moeten omgaan als gelijken. Auf Augenhöhe, zoals de Duitsers zeggen. Dat zal ook wel moeten, omdat de macht in de wereld verschuift. Dat is interessant aan de debatten in India. De hele houding van India is: praat niet neerbuigend tegen ons, wij zijn een opkomende macht. Je kunt ons maar beter serieus nemen.’
Hans Kundnani spreekt op 10 november bij Spui25 in Amsterdam.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden