Het was bondskanselier Olaf Scholz die de knoop doorhakte, schreef de Frankfurter Allgemeine Zeitung woensdag. Ondanks hevig verzet van coalitiepartner De Groenen, in een toch al wankel kabinet, zal Duitsland niet langer een voorgenomen verscherping van EU-asielregels blokkeren. Op dezelfde dag zei minister van Binnenlandse Zaken Nancy Faeser, een partijgenoot van Scholz, dat Duitsland zelf mobiele brigades zou instellen langs de grens met Polen om mensensmokkelaars tegen te houden.
Mogelijk hielden beide politici van regeringspartij de SPD daarbij de aanstormende conservatieve oppositie in het oog. Acht jaar nadat de toenmalige bondskanselier Angela Merkel met het motto ‘wir schaffen das’ honderdduizenden Syriërs welkom heette, is de stemming in Duitsland omgeslagen. Gemeenten slaan alarm. Deelstaten en federale regering ruziën over de verdeling van kosten. Maar liefst 84 procent van de Duitsers vindt dat hun land te veel vluchtelingen opvangt. Mede daardoor is extreem-rechts bezig aan een langgevreesde opmars.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
Begin vorig jaar heerste nog even de oude stemming. Daags nadat Rusland Oekraïne binnenviel, reed de ene na de andere trein vanuit Warschau naar Berlijn met aan boord honderden vluchtelingen. Op het hoofdstedelijke Hauptbahnhof improviseerden jongeren in hesjes een ontvangstcentrum waar Oekraïense vrouwen en hun kinderen flesjes water, bananen, een spelletje en een stoel kregen. Andere vrijwilligers organiseerden vervoer. Berlijnse tech-ondernemers ontwikkelden een app om vraag en aanbod van onderdak aan elkaar te matchen.
Maar de aantallen vluchtelingen bleven oplopen, en die betroffen niet alleen Oekraïners. In de eerste acht maanden van dit jaar vroegen 204 duizend mensen asiel aan in Duitsland, 77 procent meer dan in dezelfde periode vorig jaar. Dat is los van de 1,1 miljoen Oekraïners, van wie het recht op bescherming in Duitsland niet ter discussie staat, maar die wel ergens ondergebracht moeten worden. Het stijgende aantal asielaanvragen – volgend op maanden van inflatie, oorlog, dreigende energietekorten, economische malheur – voedt het gevoel dat een grens is bereikt.
‘De stemming is omgeslagen, zelfs onder de verlichte middenklasse’, zegt de burgemeester van het Zuid-Duitse stadje Schwäbisch Gmünd, die in 2015 nog iedere Syrische vluchteling persoonlijk welkom heette, tegen weekblad Der Spiegel. ‘Het huis staat in brand.’
Dat gevoel wordt verder aangewakkerd door de verkiezingskoorts. Volgende week zondag kiezen de grote deelstaten Beieren en Hessen een nieuwe regering, wat tevens een populariteitstest is voor de nationale regering. Rechtse oppositiepartijen rammen de boodschap erin: ongecontroleerde immigratie is de bron van maatschappelijke en economische problemen, en wij gaan er wat aan doen. Volgens de conservatieve CDU/CSU en de extreem-rechtse AfD heeft de centrum-linkse regering-Scholz de controle verloren, en staat het land aan de rand van de afgrond.
In dat licht moeten de besluiten van de afgelopen week worden bezien, zegt Petra Bendel, migratie-deskundige van de Universiteit Erlangen-Nürnberg. ‘De regering staat onder druk van oppositie en van de gemeenten die verantwoordelijk zijn voor alle opvang. Ze wil laten zien dat ze de controle terugwint. Maar het gaat hier om een beleidswijziging, niet een fundamentele verschuiving. Duitsland blijft gecommitteerd aan de mensenrechten en het VN-vluchtelingenverdrag – heel wat anders dan de Britse minister van Binnenlandse Zaken, die dat verdrag deze week ter discussie stelde. Dát is pas een fundamentele verschuiving.’
Duitsland sluit nu enigszins aan bij de rest van Europa, maar dat betekent niet dat het land tot dezelfde reactie komt als veel buurlanden: migranten zoveel mogelijk buiten de deur houden, en anders ze het leven zo moeilijk mogelijk maken. Zelfs in het conservatieve Beieren hoor je lokale christen-democraten nog altijd zeggen: mensen die daadwerkelijk worden bedreigd door oorlog of rampspoed, verdienen onze bescherming. De grote meerderheid van de Duitsers, hun zorgen over de aantallen asielzoekers ten spijt, denkt er hetzelfde over.
Blijft over: er voor zorgen dat degenen die geen recht op asiel hebben ook daadwerkelijk weer vertrekken. Dat gebeurt nu nauwelijks en dat moet veranderen. Zelfs de voorzitter van regeringspartij De Groenen, uitgesproken links en progressief, zegt nu dat haast gemaakt moet worden met uitzettingen.
Onder de streep gaat het om controle. De oppositie zegt dat het land die verloren is, de regering probeert te laten zien dat dat niet zo is. Maar het is de vraag of dat met deze maatregelen gaat lukken.
Minister van Binnenlandse Zaken Nancy Faeser zei direct na het instellen van de nieuwe mobiele grenscontroles al dat die niets veranderen aan het feit dat de gesmokkelden zelf vaak recht hebben op asiel in Duitsland. De grootste groepen asielzoekers komen nog altijd uit Syrië en Afghanistan. En terwijl Griekenland migrantenboten terug de zee opsleept en Italië asielzoekers in mensonterende omstandigheden opsluit, benadrukt Duitsland dat het migranten nodig heeft en zwakkeren beschermt. Daardoor zal het land voor veel van hen de gedroomde bestemming blijven.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden