Vier maanden na de vrijspraak voor Richard de Mos in een corruptiezaak gaat het Haagse college toch verder zonder zijn partij, Hart voor Den Haag. Hoe viste De Mos achter het net? Een reconstructie op basis van gesprekken met betrokkenen.
‘Als je een hel achter de rug hebt, is dat wel een moment van ontlading.’ Richard de Mos (Hart voor Den Haag) blikt nog één keer terug op zijn vrijspraak, op het corruptieproces dat drieënhalf jaar een donkere schaduw over hem en de stad Den Haag wierp. Op zijn fractiekamer in het Haagse stadhuis hangt een foto, meteen genomen na de rechterlijke uitspraak: De Mos is er in tranen. Vlak daarna valt hij een vriendin in de armen en heft hij zijn gebalde vuist ten hemel.
Na zijn vrijspraak heeft De Mos één eis: hij en zijn partij moeten zo snel mogelijk terugkeren in het Haagse college. De coalitiepartijen hoeven niet weg, zegt De Mos, maar Hart voor Den Haag moet wél aanschuiven bij de VVD, CDA, D66, GroenLinks en PvdA. Tweemaal op rij werd De Mos de grootste tijdens de verkiezingen; toch voert hij sinds 2019 oppositie.
Over de auteur
Abel Bormans is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland. Eerder was hij mediaverslaggever en een van de drie journalisten die schreven over de misstanden bij DWDD.
Na zijn vrijspraak houdt Den Haag serieus rekening met een terugkeer van De Mos en zijn partij in het college. Als de VVD eind juni dan ook nog eens de stekker uit de coalitie trekt omdat de PvdA en GroenLinks toetreding van Hart voor Den Haag blokkeren, lijkt de weg definitief vrij.
Maar het loopt anders. Aanstaande maandag presenteert verkenner Arie Slob een coalitie zonder Hart voor Den Haag. Voor het eerst in 35 jaar krijgt de stad met PvdA, GroenLinks, Partij voor de Dieren, Denk, D66 en CDA een centrum-links college. Waar heeft De Mos de afslag gemist? Een reconstructie van een turbulent half jaar.
Vanaf minuut één is duidelijk dat de coalitie verdeeld is. VVD-fractievoorzitter Lotte van Basten Batenburg zegt meteen ‘open’ te staan ‘voor een gesprek’ met oud-PVV’er De Mos. Maar PvdA en GroenLinks zijn onvermurwbaar. ‘Wij gaan een rechts college met VVD én Hart voor Den Haag niet aan een meerderheid helpen’, aldus PvdA-fractievoorzitter Janneke Holman.
CDA en D66 nemen een middenpositie in. Marieke van Doorn, fractievoorzitter van D66, zegt niet keihard ‘nee’, maar noemt het aanschuiven van Hart voor Den Haag ‘voorbarig’. ‘Deze zaak heeft veel kapotgemaakt’, zegt ze tegen Omroep West. ‘Daarnaast heeft de rechter in zijn uitspraak ons als politiek meegegeven dat we het grijze gebied wat betreft partijdonaties en giften moeten ophelderen.’
Van Doorn doelt op de ‘ombudspolitiek’ van De Mos. Zelf omschrijft De Mos die zo: ‘Luisteren naar wat burgers willen. Niet over de mensen, maar met de mensen.’ Volgens zijn critici zou De Mos voor zijn donateurs net een stapje harder lopen. Hij zou vergunningen voor hen hebben geritseld. De rechter sprak hem vrij van alle verdenkingen: omkoping, schending van het ambtsgeheim en deelname aan een criminele organisatie.
Het corruptieproces heeft de omgangsvormen in de Haagse raad verruwd. De Mos spreekt zelf van een ‘loopgravenoorlog.’ ‘Het is persoonlijk geworden’, zegt Partij voor de Dieren-fractievoorzitter Robert Barker. ‘Als de microfoon uit staat, wordt er in de raadzaal van alles geroepen.’ Volgens Barker kan de sfeer zelfs als ‘onveilig’ worden omschreven.
Voor deze reconstructie sprak de Volkskrant met Richard de Mos (Hart voor Den Haag), Lotte van Basten Batenburg (VVD), Robert van Asten (D66), Maarten De Vuyst (GroenLinks), Janneke Holman (PvdA) en Robert Barker (Partij voor de Dieren).
Hoewel De Mos is vrijgesproken, betekent dat volgens Barker niet dat zijn manier van politiek bedrijven altijd wenselijk is geweest. Tegelijkertijd is hij van mening dat de raad ‘iets’ moet met het rechterlijk oordeel. Hij bereidt een motie voor waarin hij de aanstelling van een verkenner bepleit. Deze moet met partijen in gesprek over de samenstelling van het college en in bredere zin over omgangsvormen, partijfinanciering en integere vormen van politiek bedrijven.
Ondertussen heeft het Openbaar Ministerie bekendgemaakt dat het beroep aantekent tegen de vrijspraak van De Mos. Daarmee is hij niet voor alle politieke partijen definitief ‘van alle smetten vrij’, zoals De Mos zichzelf omschrijft.
Als de PvdD-motie tijdens een raadsvergadering van 25 mei op tafel komt, zijn PvdA en GroenLinks niet van standpunt gewijzigd. Zij vinden dat de samenstelling van het college niet ter discussie moet staan. De Mos reageert: ‘Robert Barker dient een fantastische motie in en u kijkt als bange reeën in de koplampen.’ De VVD neemt het voor De Mos op. ‘Niet de hele coalitie wil de uitgestoken hand van Hart voor Den Haag aannemen en dat stelt me teleur’, sneert fractievoorzitter Lotte van Basten Batenburg naar de twee linkse coalitiepartijen.
De afgezwakte motie om een ‘gespreksleider’ aan te stellen wordt, ondanks tegenstemmen van PvdA en GroenLinks, aangenomen.
Oud-coronaminister Bruno Bruins wordt de bemiddelaar.
De Mos zegt tegen Bruins ervan overtuigd te zijn dat ‘er een weg kan worden gevonden, ook met GroenLinks en PvdA op sociaal vlak’. Maar het standpunt van PvdA en GroenLinks is ongewijzigd. Tot verbazing van de twee linkse partijen adviseert Bruins desondanks om ‘spoedig’ gesprekken over deelname van Hart voor Den Haag aan de coalitie ‘aan te vangen’. ‘Dat advies begrijp ik tot op de dag van vandaag niet’, zegt PvdA-fractievoorzitter Holman. ‘Wij hebben duidelijk gezegd: de aanschuifvariant is voor ons geen optie. Dan is het toch vreemd dat een bemiddelaar zegt: ja, maar je moet wel?’
Voor de VVD gaat het allemaal niet snel genoeg. De liberalen zijn van mening dat er in twee maanden tijd sinds de vrijspraak van De Mos geen vooruitgang is geboekt. De partij vindt het uit democratisch opzicht ontoelaatbaar dat de coalitie geen handreiking doet naar de vrijgesproken verkiezingswinnaar De Mos.
Een dag na de presentatie van het advies van Bruins meldt Ron Fresen bij talkshow Jinek dat hij van ‘betrouwbare bronnen’ binnen die partij heeft vernomen dat de VVD bereid is om ‘het college op te blazen’ als GroenLinks en PvdA blijven weigeren om met Hart voor Den Haag in gesprek te gaan. De journalist is vlak daarvoor met VVD-leider Lotte van Basten Batenburg gesignaleerd, die zegt met hem gepraat te hebben, zoals ze ‘vaker met journalisten praat’.
‘Ik dacht: what the fuck is this?’, blikt De Vuyst (GroenLinks) terug. ‘Maar mijn vertrouwen in de coalitie en de onderlinge verhoudingen was dusdanig groot dat ik dacht: als de VVD zoiets echt vindt, zeggen ze het tegen me. Dat was, achteraf gezien, naïef.’
Een crisisweek volgt. Met vroege ontbijtjes op het stadhuis proberen de fractievoorzitters van de coalitiepartijen de neuzen dezelfde kant op te krijgen. Die donderdag, 29 juni, is er een raadsvergadering. De VVD wil met een coalitiebrede motie toenadering tot Hart voor Den Haag uitstralen. De PvdA zegt bereid te zijn om gesprekken met Hart voor Den Haag te voeren, maar alleen over omgangsvormen en samenwerking, niet over toetreding tot de coalitie.
Een tekst waar alle partijen zich achter scharen, wordt niet gevonden.
De raadsvergadering is pas een half uur bezig als D66-fractievoorzitter Marieke van Doorn om een pauze vraagt. ‘Ik zou graag kort willen schorsen om met coalitiegenoten te spreken over een motie die we nog moeten finetunen.’
In de uiteindelijke motie staat dat de coalitie ‘in het bijzonder in gesprek met Hart voor Den Haag’ gaat. Over toetreding wordt niet gesproken. Van Doorn wekt de indruk dat de motie door alle partijen wordt gesteund, maar dat is niet zo. Van Basten Batenburg (VVD), die de motie te soft vindt, zegt dan: ‘Mijn naam staat onder de motie, maar dat was niet helemaal de bedoeling.’
Dan is burgemeester Jan van Zanen het zat. ‘Verdorie!’, roept hij door de raadszaal. ‘Dit is niet handig, mensen! We hebben anderhalf uur gesproken over een motie van de coalitie, terwijl die coalitie er niet onder staat.’
Voor de raad is dan duidelijk dat de coalitie allesbehalve eensgezind aan de beslissende vergadering is begonnen. Naarmate de avond vordert, valt op dat de VVD de druk op de coalitiepartijen opvoert. GroenLinks en PvdA zeggen toe in gesprek te gaan met Hart voor Den Haag. Maar toetreding tot de coalitie blijft voor hen onbespreekbaar. ‘Bent u ook bereid om dat standpunt te verlaten?’, vraagt Van Basten Batenburg op dringende toon.
De Vuyst: ‘Ik kreeg het gevoel dat ik steeds door een nieuwe hoepel moest springen. Voor ons was het al een hele draai om met De Mos in gesprek te gaan. Maar aan het einde van het debat zette de VVD ons alsnog het mes op de keel. We moesten publiekelijk zeggen dat Hart voor Den Haag kon aanschuiven bij de huidige coalitie.’
Vervolgens houden PvdA en GroenLinks de kaken stijf op elkaar. ‘Dat GroenLinks en de PvdA de tweede termijn besloten over te slaan, voelde ijzingwekkend’, zegt de VVD later tegen Arie Slob. Om kwart over tien ’s avonds besluit Van Basten Batenburg dat het klaar is. ‘Soms zijn er in het leven situaties waarin je niet kunt kiezen, alleen het juiste kunt doen’, zegt ze. ‘En daarom zeggen wij onze steun in de coalitie en daarmee de samenwerking op.’ Binnen GroenLinks, PvdA en D66 bestaan sterke vermoedens dat de VVD bewust heeft aangestuurd op een breuk. Ze zouden het op een akkoordje hebben gegooid met Hart voor Den Haag.
Achteraf zegt De Vuyst zich ‘in het pak genaaid’ te voelen. Ook Holman voelt zich ‘bedonderd’: ‘We hadden afgesproken om elkaar heel te houden. We zijn dagenlang aan het werk geweest om aan een oplossing te werken, maar dan kom je er achteraf achter dat de VVD er nooit op die manier in heeft gezeten.’
De Mos en Van Basten Batenburg bevestigen dat ze in de weken voorafgaand aan de raadsvergadering samen met Rita Verdonk (Hart voor Den Haag) en VVD-wethouder Anne Mulder een ‘biertje hebben gedronken’ in Sports Café Not Out – al stelt Van Basten Batenburg dat zij in die periode ‘ook met andere oppositie- en coalitiepartijen’ heeft afgesproken.
Van Basten Batenburg: ‘Ik weet niet echt meer hoe dat gesprek was. Richard heeft daar ongetwijfeld geprobeerd om van ons te horen: ‘Houden jullie voet bij stuk?’’ Maar volgens De Mos en Van Basten Batenburg zijn daar ‘geen harde afspraken’ gemaakt om elkaar vast te houden. Van Basten Batenburg: ‘Dan hadden we niet zo in het openbaar afgesproken.’
De Vuyst gelooft het niet. ‘Anne Mulder zat in een schriftje bij te houden wat ik in anderhalf uur niet goed had gezegd. Dat doe je toch niet als je wilt blijven samenwerken?’
In een bemiddelingsgesprek van Arie Slob met D66 en VVD zegt de VVD ‘te zijn geraakt’ door de beschuldigingen van ‘vooringenomenheid’. ‘De VVD vraagt zich af of de overige coalitiepartijen in de gaten hebben gehad hoe zwaar deze vrijspraak weegt op de stad, de politieke verhoudingen en de democratische legitimatie van het dagelijks bestuur.’
Na de raadsvergadering maken de wethouders en fractievoorzitters een aangeslagen indruk. Richard de Mos gaat die avond wel met een bijzonder goed gemoed naar huis. Hij is nu aan zet. Tegen het AD zegt hij al met Robert van Asten (D66) te hebben afgesproken om de volgende dag in contact te treden. ‘Het formeren hoeft niet zo lang te duren. Leg de verkiezingsprogramma’s naast elkaar, dan zijn we er voor september uit.’
Robert van Asten (D66) en Hilbert Bredemeijer (CDA) staan bekend als pragmatische wethouders. Nog tijdens de tumultueus verlopen raadsvergadering waarin de coalitie valt, stappen ze op De Mos af. ‘We dachten: oké, dit is de nieuwe realiteit’, zegt Van Asten. ‘Nou, laten we morgen die kop koffie dan meteen maar drinken.’
De volgende dag melden De Mos en Verdonk zich op het kantoor van Van Asten. Naast Bredemeijer zijn ook wethouders Martijn Balster (PvdA) en Mariëlle Vavier (GroenLinks) aanwezig. De optie om Hart voor Den Haag de plek van de VVD in te laten nemen, ligt serieus op tafel.
De sfeer is gemoedelijk. De Mos legt de aanwezigen nog maar eens uit dat zijn partij niet ‘rechts’, maar een ‘typisch lokale partij’ is. Ook PvdA en GroenLinks, die een aanschuifvariant met Hart voor Den Haag consequent hebben afgewezen, zien mogelijkheden. In een coalitie met zowel VVD als Hart voor Den Haag zouden die partijen ‘boventallig’ zijn: ook zonder hun stem zou die coalitie een meerderheid hebben. Nu de VVD de coalitie heeft verlaten, verandert dat de zaak.
De Vuyst (GroenLinks) kan het op persoonlijk vlak goed met De Mos vinden. Bovendien was hij er ook bij toen zijn partij in 2018 met De Mos een coalitie vormde. ‘Toen zijn we er inhoudelijk ook uitgekomen’, zegt hij.
Van Asten houdt een goed gevoel over aan het gesprek op zijn kantoor. ‘De Mos leek ook geïnteresseerd. Pas toen later in de pers naar buiten kwam dat de VVD ingewisseld zou kunnen worden door Hart voor Den Haag, trapte hij ineens keihard op de rem.’
Een tweet doet de rest. GroenLinkser Sybren Kooistra stelt daarin dat Hart voor Den Haag ‘corrupt’ is. PvdA-raadslid Mikal Tseggai liket de tweet. De Mos noemt het ‘misselijkmakende framing’ en doet de deur ‘definitief dicht’.
Nu zegt De Mos: ‘We moeten die tweet niet groter maken dan die was. Ik merkte bij PvdA een ‘kille houding’, dat was doorslaggevend. ‘Ik heb na mijn vrijspraak wel tien keer gevraagd aan de PvdA: ‘Wil je met me samenwerken?’ De deur werd tien keer dichtgegooid. Als dan het college is gevallen en ik kreeg de dag daarna het voorstel om wél te gaan samenwerken, vind ik dat niet heel geloofwaardig.’
De Mos: ‘De VVD was de enige die het voor ons opnam. Het zou wel heel raar zijn om te zeggen: ‘Bedankt, en nu nemen we jullie plekje in.’’
Den Haag moet op zoek naar een andere meerderheidscoalitie. Politieke veteraan Arie Slob wordt bereid gevonden om die klus als verkenner te klaren. Slob, die is opgevallen ‘hoe diep de onderlinge verhoudingen beschadigd zijn’, vindt een coalitie van de drie grootste partijen het meest logisch. Dat zijn Hart voor Den Haag, VVD en D66.
Hij verzoekt Robert van Asten (D66) en Richard de Mos om met elkaar in gesprek te gaan. In het verleden hebben zij regelmatig naar elkaar uitgehaald. In zijn boek Mijn verhaal noemt De Mos de voormalige verkeerswethouder onder meer ‘visieloos’. Twee duinwandelingen, in Duindorp en Kijkduin, moeten de plooien gladstrijken. De Mos: ‘Het waren goede wandelingen. Ik had gehoopt dat hij met de VVD tot een oplossing zou komen. Maar helaas.’ De vertrouwensbreuk tussen de VVD en D66 is niet in één zomer te lijmen.
Zo worden de opties voor Slob steeds geringer. Halverwege augustus stelt hij voor om een regenboogcoalitie van Hart voor Den Haag, VVD, Partij voor de Dieren, Denk, SP en ChristenUnie/SGP te onderzoeken. Na enkele dagen wordt de poging al gestaakt. De Partij voor de Dieren en SP eisen dat De Mos toezegt dat die bij een veroordeling in hoger beroep als wethouder direct aftreedt. Maar De Mos wil dat alleen bij een onherroepelijk vonnis in cassatie.
Voor Slob blijft er dan nog maar één optie over.
Een centrum-linkse coalitie van PvdA, GroenLinks, D66, CDA, Partij voor de Dieren en Denk wordt verkend. Eind augustus worden die gesprekken omgezet in serieuze onderhandelingen. En drieënhalve week later ligt er al een akkoord, opmerkelijk snel. Het vorige college had een half jaar nodig. De centrum-linkse coalitie investeert miljoenen in de bestrijding van armoede, de daklozenopvang en de vergroening van de stad.
De nieuwe coalitiepartijen zeggen een handreiking te willen doen naar de oppositie. Daarom boden de zes coalitiepartijen hun collega’s uit de oppositie de kans om inspraak te leveren. Van Basten Batenburg en De Mos leverden in een gezamenlijke brief aan de onderhandelaars verschillende punten aan en stuurden hun verkiezingsprogramma’s mee.
De komende tijd moet blijken of het onderlinge wantrouwen op het stadhuis aanhoudt. Van Asten: ‘Het is aan ons om te bewijzen dat we, zoals de raad van ons verlangt, inderdaad maximale openheid zullen geven. Ik hoop echt dat we met respect met elkaar zullen omgaan. But it takes two to tango.’
De Mos: ‘Die aanschuifvariant was een heel goede gedachte. Die had de loopgravenoorlog waarin deze stad verzeild is geraakt, kunnen wegnemen. Ik ga je voorspellen: de loopgraven worden alleen maar dieper in deze stad.’
Verbetering: in een eerdere versie van dit artikel stond dat bij verkennende gesprekken De Partij voor de Dieren en Denk eisten dat De Mos toezegde dat die bij een veroordeling in hoger beroep direct zou aftreden als wethouder. Dat moeten Partij voor de Dieren en SP zijn.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden