Bijna zonder slag of stoot is de Armeense enclave Nagorno-Karabach verdwenen. Hoe dat kan? Rusland is druk met zijn oorlog in Oekraïne en de EU heeft andere belangen. De inwoners staan er alleen voor en vluchten.
De leider van de Armeense enclave Nagorno-Karabach had donderdag geen keus toen hij het doodvonnis tekende voor zijn enclave. De bergregio was overrompeld door het leger van Azerbeidzjan, dat de inwoners negen maanden had uitgehongerd door een omsingeling. Tienduizenden Armeniërs vluchtten deze week uit het gebied dat eeuwenlang is bewoond door christenen, uit angst voor onderdrukking en moordpartijen door islamitische Azerbeidzjanen. ‘Ik zou willen dat de wereld ons hoort’, vertelde een vrouw in Nagorno-Karabach telefonisch aan deze krant, terwijl haar drie kinderen de muren van hun huis vaarwel kusten.
Maar de internationale gemeenschap kijkt verlamd toe bij wat toch neerkomt op een etnische zuivering. Russische vredestroepen staan erbij en kijken ernaar. Westerse regeringsleiders noemen de militaire aanval ‘onacceptabel’, maar treffen geen strafmaatregelen tegen Azerbeidzjan. De Turkse president Erdogan feliciteerde zijn Azerbeidzjaanse bondgenoot Ilham Aliëv zelfs met ‘de succesvolle voltooiing van de operatie in korte tijd’.
Over de auteur
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Waar is een internationale vredesmacht die burgers beschermt, zoals werd gepoogd bij conflicten in Bosnië en Kosovo? Een spoedzitting van de VN Veiligheidsraad over Nagorno-Karabach liep vorige week uit op niets. Een Armeense roep om een VN-waarnemingsmissie kreeg onvoldoende steun.
Door die passiviteit ziet de Azerbeidzjaanse president Aliëv zijn kans schoon. Hij maakte maandag duidelijk dat zijn honger nog niet is gestild met de overname van Nagorno-Karabach. Tijdens een ontmoeting met Erdogan in Nachitsjevan, een Azerbeidzjaanse exclave, eiste hij de aanleg van een corridor tussen deze exclave en de rest van Azerbeidzjan, dwars door Armenië. Hij omschrijft het zuiden van Armenië sinds kort als ‘West-Azerbeidzjan’ en dreigt met een ‘aanstaande terugkeer’ van Azerbeidzjanen naar ‘hun geboorteland’.
Aliëv profiteert van een nieuwe machtsbalans in de voormalige Sovjet-Unie sinds de grote oorlog van Rusland tegen Oekraïne. Rusland was de afgelopen drie decennia een cruciaal machtsblok in de Kaukasus: het is een militaire bondgenoot van Armenië en bemiddelde bij de totstandkoming van vier wapenstilstanden in Nagorno-Karabach. Maar sinds vorig jaar is Rusland verzwakt en afgeleid.
De zwakte van de Russische vredesmacht in Nagorno-Karabach is al maanden zichtbaar. De tweeduizend Russische militairen grepen niet in toen Azerbeidzjan in december vorig jaar de enige weg tussen Armenië en Nagorno-Karabach blokkeerde, terwijl het openhouden van de weg juist hun opdracht was. Aliëv kreeg bij de aanval van vorige week geen tegenstand van de Russen. Sterker, een verontschuldiging aan president Poetin was voldoende om weg te komen met de dood van een groep Russische vredesmilitairen bij de inval.
Aliëv kijkt vanuit Bakoe tevreden toe hoe het historische bondgenootschap tussen Armenië en Rusland (beiden overwegend christelijk) in elkaar stort. De Armeense premier Nikol Pasjinjan, in 2018 aan de macht gekomen na een democratische revolutie, voelt zich bedrogen door Moskou en houdt kritiek op de Russische oorlog tegen Oekraïne niet meer voor zich. Zijn vrouw reisde onlangs naar Kyiv en zijn regering zet stappen richting Armeense erkenning van het Internationaal Strafhof, dat een arrestatiebevel tegen president Poetin heeft uitstaan. Het Kremlin noemde die erkenning deze week ‘een extreem vijandige beslissing’ van Armenië en moedigt protesten aan tegen Pasjinjan.
Als Rusland niet opkomt voor de Armeense bevolking van Nagorno-Karabach, wie dan wel? ‘We voelen ons alleen en verlaten’, zei de Armeense minister van Buitenlandse Zaken deze week.
Westerse terughoudendheid in Nagorno-Karabach is niet nieuw. De VS en EU grepen in de jaren negentig ook niet in toen Armenië de separatistische bergregio losscheurde van Azerbeidzjan en honderdduizenden Azerbeidzjanens verdreef uit gebieden rondom de enclave. ‘Geweld, niet diplomatie, heeft altijd de belangrijkste uitkomsten bepaald in het geschil over Nagorno-Karabach’, schreef Kaukasus-kenner Thomas de Waal deze week in het blad Foreign Affairs.
Wat een ingreep nog onwaarschijnlijker maakt, is Europese toenadering tot Aliëv om minder afhankelijk te worden van Poetin. Daarmee heeft de EU de ene autoritaire leider voor de andere ingewisseld. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen reisde vorig jaar naar Bakoe om een gasdeal te sluiten en repte met geen woord over Aliëvs dreigementen tegen Armenië en mensenrechtenschendingen in Azerbeidzjan, dat openlijke critici van de oorlog oppakte. Sinds de deal stijgt de gasimport uit Azerbeidzjan gestaag, inmiddels tot 5 procent van de totale gasimport van de EU.
Om voet aan de grond te krijgen in de Kaukasus moet het Westen bovendien opboksen tegen de huidige machtsblokken: Rusland, Turkije en Iran. Zij hebben talloze onderlinge meningsverschillen, maar zijn het over één ding eens: westerse invloed in de regio is niet gewenst. Daarbij komt dat Turkije voorstander is van de Azerbeidzjaanse militaire operaties. Erdogan leverde militaire hulp aan Azerbeidzjan tijdens de oorlog tegen Nagorno-Karabach in 2020 en zei maandag uit te kijken naar de aanleg van een Azerbeidzjaanse corridor door Armenië – die zou Turkije en het centrale deel van Azerbeidzjan met elkaar verbinden.
Westerse boots on the ground blijven beperkt tot hulpverleners. Donderdag kondigden de VS humanitaire hulp aan voor mensen uit Nagorno-Karabach. De EU, dat dit jaar begon met een kleine waarnemingsmissie aan de Armeense grens met Azerbeidzjan, zegde vrijdag ook extra hulp toe en riep Bakoe nogmaals op om de rechten van achterblijvers te respecteren.
Maar van achterblijvers zal nauwelijks sprake zijn. Vrijdag waren 93 duizend van de circa 120 duizend inwoners van de enclave naar Armenië gevlucht, ondanks Aliëvs beloftes over veiligheid en gelijke rechten.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden