‘Hoe het voelt?’ Taylor Smallwood (25) bestudeert haar handen op het tafelblad. Seconden verstrijken. Dan glimlacht ze, weemoedig, als iemand die terugdenkt aan een stukgelopen liefde. ‘Fentanyl voelt’, ze zucht, ‘alsof je een knuffel krijgt van God.’
Smallwood heeft even pauze van haar keukendienst in Fruits of Labor, een koffiehuis in West Virginia dat uitsluitend wordt bestierd door ex-verslaafden. ‘Verslááfden’, corrigeert ze. ‘Want dat blijf je.’
Over de auteur
Thomas Rueb is correspondent in de Verenigde Staten voor de Volkskrant. Hij woont in New York. Hij is auteur van het boek Laura H.
Drugs gebruikt Smallwood al sinds haar 14de. De eerste kreeg ze via haar ouders. ‘Die waren zelf verslaafd.’ Toen ze als twintiger fentanyl probeerde, verkeerde ze reeds in de greep van heroïne. Kinderspel, zegt Smallwood. ‘Fentanyl is vijftig keer sterker.’ Ze was kansloos.
Zorgen losten op als inkt in water: het huiselijk geweld, de internaten, het verdriet om haar kinderen – gekregen als tiener – over wie ze de voogdij verloor. ‘Niets maakte nog uit. Ik kon geen dag meer zonder.’ Zes keer balanceerde Smallwood na een overdosis op het randje van de dood. ‘Maar ik ben er nog.’
Ze kijkt op van tafel. De tatoeage op haar keel is weer zichtbaar. ‘Freak’, in slordige letters. ‘Ik ben nu twintig maanden en achttien uur clean’, zegt Smallwood. ‘Maar ik voel de verslaving in me, altijd, klaar om te bijten. Dát doet fentanyl.’
De Verenigde Staten worstelen met een drugscrisis die zijn weerga niet kent. Elke vijf minuten sterft er iemand aan een overdosis. Afgelopen jaar telde dat op tot minstens 106 duizend doden, meer dan ooit eerder in de Amerikaanse geschiedenis. Het trekt de gemiddelde levensverwachting in het land naar beneden.
Volgens nieuwe cijfers van de Centers for Disease Control and Prevention (CDC) deze week zal dat grimmige record dit jaar worden overtroffen. Zeker 28 staten zien de dodelijke overdoses stijgen, op plekken als Oregon, Nevada en Washington zelfs met 20 procent.
Grote kwaad is fentanyl. Zeker 80 procent van de doden gebruikte dit loeisterke opiaat uit de stamboom van heroïne. Fentanyl wordt gerookt, geslikt, gesnoven en gespoten. Het valt vrijwel niet te doseren. Twee milligram kan al dodelijk zijn – één keer schudden met een zoutvaatje.
Fentanyl is nu doodsoorzaak nummer één onder Amerikanen tussen de 18 en 45 jaar oud. De drug hakt zich een weg door de gehele samenleving. Van de slachtoffers is nauwelijks een profiel te maken. Doden vallen binnen elke inkomensgroep, leeftijd, sekse, vrijwel synchroon langs de etnische verdeling van het land.
Voorbij de statistiek: je zíet het, overal, waar in de VS je ook komt. Dolende zielen in het centrum van vrijwel elke grote stad gebruiken openlijk op straat. In Los Angeles, Portland en Phoenix puilen tentenkampen uit van de verslaafden. In de woorden van Alejandro Mayorkas, minister van Binnenlandse Veiligheid: ‘Fentanyl is de grootste uitdaging waar we als land voor staan.’ Maar over de oplossing lijkt niemand het eens.
‘Kijk, daar!’ Steeds als JoAnna Vance (34), hulpverlener en oud-verslaafde, een huis passeert waar iemand is gestorven, dan wijst ze. ‘Daar! En daar ook!’ Vance navigeert haar stationwagon over de bochtige bergwegen van Boone County, West Virginia. Dit is haar geboortegrond, en een van Amerika’s zwaarst getroffen gebieden.
West-Virginia is een adembenemend groene plek vol vergezichten, kronkelende rivieren en verborgen meertjes. De staat vormt het hart van de Appalachen, de bergketen die de mondaine Amerikaanse Oostkust scheidt van de lege vlakten van het Midwesten. Maar idylle en verval wedijveren met elkaar.
Nergens slaat fentanyl diepere gaten dan hier. Overal staan huizen leeg, ingestort of afgebrand, overwoekerd met groen. Verslaafden zwalken over straat. Per jaar sterven 91 op de 100 duizend inwoners aan een overdosis, meer dan in enig andere staat.
Fentanyl is spotgoedkoop. In pilvorm wordt de drug voor minder dan een dollar per stuk verhandeld. Dealers gebruiken het om hun andere, duurdere waren mee te versnijden. In het gros van de illegale drugs in de VS wordt inmiddels fentanyl aangetroffen. Heroïne raakt zelfs van de markt verdrongen.
Vanwege de hoge concentratie is fentanyl efficiënt, en voordelig, om te smokkelen. Een flink postpakket kan zo honderden gebruikers voorzien. Fentanyl is synthetisch, dus voor de toevoer niet afhankelijk van het slagen van de papaveroogst in een land als Afghanistan. Je creëert het in een lab. Dat kan altijd. Overal.
De dodenlijst van Vance is inmiddels te lang om op te dreunen. Ze verloor aan verslaving vrienden, collega’s, klasgenoten en, jaren terug, haar eigen vader. ‘O, en daar woonde mijn neef.’ Ze wijst opnieuw. ‘Die stierf vorig jaar.’
De reden dat fentanyl juist in de Verenigde Staten zo aanslaat, vind je niet alleen in het illegale circuit. Dit is de dodelijke, nieuwste fase van een oude verslavingsepidemie. Die begon bij de farmaceutische industrie.
Startpunt is 1996, wanneer de Amerikaanse farmaceut Purdue Pharma een pijnstiller op de markt brengt onder de naam OxyContin. Dat opiaat wordt als medische revolutie bejubeld. Krachtiger dan morfine, langer werkzaam en – zo luidt de claim – niet verslavend. Daar blijkt niets van waar.
‘Binnen no-time was iedereen alleen nog maar met die pillen bezig’, zegt JoAnna Vance. Als kind ziet ze met eigen ogen hoe opiaten haar samenleving binnendringen. ‘We wisten precies wie wanneer zijn herhaalrecept in de buurt kon inlossen. Die verspreidden we dan onderling. Ik beheerde de kalender.’
In steenkolenstaat West Virginia wordt ‘Oxy’ onthaalt als de gedroomde remedie op een hardnekkige kwaal: de pijn van de mijnwerkers. Recepten worden losbandig uitgeschreven. Als dat begin deze eeuw stopt, is het het kwaad al geschied.
Hele Amerikaanse bevolkingsgroepen blijven verslaafd achter. Gespeend van legale uitwegen, zoeken zij hun heil elders. Legale opiaten maken plaats voor illegale. Heroïne, een verslagen gewaande vijand, steekt in de VS de kop weer op. En niet veel later volgt het sterkere, goedkopere en nog verslavendere alternatief.
De eerste fentanyl komt vooral uit China, waar het door de farmaceutische industrie massaal wordt gefabriceerd. Later ruiken Mexicaanse kartels hun kans. Voor de buitenwereld komt de grote wake-upcall in 2016, als de zanger Prince overlijdt aan een overdosis fentanyl. Twee jaar later volgt Tom Petty. De echte verwoesting moet dan nog beginnen.
De zon zakt boven het centrum van Charleston, hoofdstad van West Virginia. Daar beleeft Greg Steward (60) een goede dag. De laatste stralen gloeien prettig op zijn blote bast. Niemand valt hem lastig, en de fentanyl die hij rookt is van hoge kwaliteit. ‘Liever had ik heroïne gehad’, zegt hij. ‘Zoals vroeger, weet je? Maar ja.’
De eerste rolluiken van horeca en bedrijven zakken al. Straks bevolken alleen verslaafden zoals hij het centrum nog – een typisch schouwspel door de gehele de VS.
JoAnna Vance is hier om neusspray uit te delen. Daarin zit naloxon, merknaam Narcan, een revolutionair middel dat een anders dodelijke overdosis door opiaten binnen seconden ongedaan maakt. ‘Dankjewel’, zegt een nerveuze dertiger vol tatoeages. ‘Hopelijk heb ik ’m vanavond niet nodig.’
Steward pakt er ook eentje aan. ‘Ik wil altijd Narcan op zak hebben’, zegt hij. ‘Toen ik alleen heroïne gebruikte, ging ik nooit dood. Maar nu…’ Doodgaan is verslaafdenjargon voor een overdosis. ‘Het is me al zeven of acht keer gebeurd. Ik heb hier zelf ook levens mee gered.’ Steward stopt de spray in zijn rugzak, terwijl zijn vriend naast hem fentanyl kookt op een vel aluminium. ‘Of niet, soms?’
Naloxon is een van de peilers van het anti-fentanylbeleid van Joe Biden. Zijn regering maakte de neusspray dit jaar zonder recept verkrijgbaar. Je kunt het nu kopen in apotheken en drogisterijen. In grote steden als New York krijg je het gratis mee na een bezoek aan de GGD. Hier, in West Virginia, behoort de neusspray inmiddels tot de standaarduitrusting van restaurants, tankstations en scholen. Auto’s rijden met ‘I carry Naloxon’-bumperstickers.
Steward wendt zijn blik naast zich, waar zijn vriend nauwelijks nog op zijn benen kan staan. ‘Alles oké, Chris?’ Kwijl loopt uit de hoeken van diens mond. ‘You can quit smoking’, leest de muurschildering achter hen: ‘Call 1-800-QUITNOW.’
Er bestaan grote verschillen in hoe staten omgaan met hun drugscrisis. Progressieve bastions als Californië, New York en Oregon verkiezen preventie boven repressie. In steden als Portland en New York zijn experimentele vrijplaatsen opgericht waar openlijk mag worden gebruikt, soms zelfs onder toeziend oog van hulpverleners.
De meeste staten gaan fentanyl liever met harde hand te lijf. Afgelopen jaar werden door heel de VS zo’n honderd nieuwe wetten aangenomen om handel en bezit strenger te bestraffen.
In Texas staan overdoses niet langer te boek als ongeluk, maar als vergiftiging – met de bijbehorende opsporing van een dader. In Arkansas kun je levenslang krijgen als je fentanyl verspreidt of verhandelt. De staat Virginia heeft fentanyl officieel bestempeld als ‘terroristisch wapen’.
Hier, in buurstaat West Virginia, zit ruim 70 procent van de gevangenen vast voor drugsgerelateerde misdrijven. Dat aantal zal alleen maar oplopen. Begin dit jaar behandelde het staatsparlement een nieuwe wet die de straf op fentanylbezit verder moeten verhogen. Hulpverleners uiten daarop kritiek. ‘Je kunt je geen weg uit deze crisis arresteren’, zegt JoAnna Vance.
Uiteindelijk lijkt niets echt te werken. Het aantal doden groeit. Intussen zijn er zorgelijke geluiden over nieuwe drugs op de markt die ongevoelig zijn voor naloxon. Xylazine bijvoorbeeld, op straat beter bekend als ‘tranq’: dat verdovingsmiddel, ontwikkeld voor dieren, wordt steeds vaker met fentanyl versneden. Neusspray werkt dan niet. Het Witte Huis heeft tranq geclassificeerd als ‘groeiende bedreiging’.
Afgelopen maand werd Vance als deskundige naar Washington D.C. gezonden voor ‘Overdose Awareness Day’. Daar maakte president Joe Biden bekend dat hij 450 miljoen extra zal uittrekken voor bestrijding van de drugscrisis. Het lijkt een druppel op een gloeiende plaat: volgens cijfers van de U.S. Congress Joint Economic Committee (JEC) kost de crisis jaarlijks 1,5 biljoen, denk aan medische kosten, bestrijding, veiligheid en arbeidsverzuim.
Republikeinen in het Congres gebruiken fentanyl hoofdzakelijk als stok om Bidens immigratiebeleid mee stuk te slaan. De meeste fentanyl komt immers uit Mexico, al zijn de smokkelaars zelden migranten.
Het zorgstelsel kraakt en piept intussen. Publieke voorzieningen ontbreken, al helemaal in arme staten als West Virginia. Miljoenen Amerikanen blijven onverzekerd. Nog geen 14 procent van de Amerikaanse gebruikers wordt behandeld. ‘Verslaving blijft de wortel van het probleem’, zegt Vance.
‘Wie van jullie weet wat fentanyl is?’ Boven koffiezaak Fruits of Labor, in een tl-verlicht zaaltje, geeft Vance voorlichting over drugs. De deelnemers: kinderen tussen de 8 en 15 jaar oud. Vance hoeft niet lang op antwoord te wachten. De handen schieten omhoog. ‘Oké’, knikt ze. ‘Iedereen dus!’
Vance vertelt openhartig over haar eigen verslaving. Net als Taylor Smallwood kreeg zij haar eerste drugs van familie. Haar oma leerde haar pillen te pletten om ze te snuiven. ‘Neem nooit zomaar iets aan, ook niet van mensen die je kent.’
Jaarlijks sterven zo’n 1.500 kinderen in de VS na blootstelling aan fentanyl. In New York speelt momenteel een strafzaak rond de overdosis van een 1-jarig jongetje in een kinderopvang. West Virginia heeft al meer dan 6.500 kinderen uit huis geplaatst.
Vandaag leren de kinderen hoe ze familieleden of vriendjes moeten helpen bij een overdosis. ‘Weten jullie ook wat dit is?’ Vance houdt een plastic doosje met naloxon omhoog. ‘Zie het als een soort brandblusser!’
Een voor een komen de kinderen de neusspray bij haar ophalen. Een jongen met flitslichtjes in de zolen van zijn sneakers houdt het doosje trots omhoog. Hij kan niet ouder zijn dan tien.
Beneden bekomt Taylor Smallwood van haar eigen kleine mijlpaal. Zij heeft net, voor het eerst in drie jaar, haar dochter weer mogen zien. ‘Ze zag er zo goed uit. Mama, riep ze, ik ben óók clean!’ Afwezig veegt Smallwood een traandruppel van het tafelblad. ‘Voor haar wil ik nooit meer gebruiken. Ik hoop zo dat ik het red.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden