Een blonde vrouw loopt een restaurant binnen en bestelt de specialiteit van de dag: een pizza Europese Unie. Ze krijgt een pizzapunt vol maden en wormen. Want dat is wat de EU wil, legt de vrouw vervolgens uit: dat we straks allemaal insecten eten. Het filmpje kan op gelach rekenen in het klaslokaal van het C.S. Lewis-gymnasium in de Slowaakse hoofdstad Bratislava. Maar student Matej Cacik (20) die voor de klas staat, bedoelt het serieus: dit is een klassiek staaltje desinformatie, verspreid via Slowaakse sociale media.
Het filmpje is onderdeel van de workshop over hoaxes en desinformatie die Cacik met zijn ngo Krupica geeft op middelbare scholen door het hele land. In zo’n twee uur tijd krijgen de scholieren een spoedcursus nepnieuws. Ze mogen hun eigen hoaxes maken om te kijken hoe ze in elkaar steken, krijgen tips voor bronnenonderzoek en leren meningen te herkennen die zich voordoen als feiten, met zinnetjes als ‘Ieder verstandig mens weet dat…’ Het handjevol scholieren luistert gebiologeerd naar Cacik, die ze geduldig handige tips bijbrengt zoals ‘reverse image search’, afbeeldingen in Google gooien om hun bron te achterhalen.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Een cursus desinformatie is geen overbodige luxe in Slowakije. Volgens een recente peiling gelooft 54 procent van de Slowaken in een of meerdere complottheorieën. Het is een van de kwetsbaarste landen in de EU voor desinformatie. Dit blijft niet zonder gevolgen. Dit weekeinde zijn er parlementsverkiezingen. Ze staan in het teken van felle polarisatie en politieke versplintering. De centrumregering van premier Heger viel na een chaotische periode van partijconflicten en zwalkend beleid. Desinformatie stookt conflicten in de samenleving verder op.
Populist Robert Fico spint daar garen bij. In de peilingen gaat zijn partij SMER aan kop met zo’n 20 procent van de stemmen. Fico was voor het laatst premier tussen 2012 en 2018. Toen hij aan de macht was, stond de rechtsstaat onder druk, tierde corruptie welig en smeedde hij bondgenootschappen met ‘illiberale’ regeringen in Polen en Hongarije. De moord op onderzoeksjournalist Jan Kuciak, die onderzoek deed naar banden tussen Fico’s adviseurs en de maffia, leidde tot grote protesten waarop Fico aftrad. Nu lijkt hij een comeback te maken.
De peilingen schommelen behoorlijk en de pro-Europese partij Progressief Slowakije zit Fico op de hielen. Tussen deze progressieve kiezers en de eurosceptische aanhangers van Fico gaapt een politieke kloof met meerdere kleinere partijen. Of Fico straks een regering weet te vormen in het versplinterde politieke landschap, is vers twee. Maar het staat vast dat een overwinning van Fico verstrekkende gevolgen zal hebben voor Slowakije, zegt Dominika Hajdu, onderzoeker van denktank Globsec in Bratislava. Persvrijheid, de rechtsstaat en ngo’s zouden net als in zijn vorige regeerperiode onder druk komen te staan, vreest Hajdu.
Hoewel Slowakije een klein land is met 5,5 miljoen inwoners, zou een overwinning van Fico ook internationaal grote gevolgen hebben. Hij trekt hard van leer tegen Oekraïne – net als kleinere pro-Russische partijen in het land. Hajdu: ‘Ze propageren het idee dat wanneer je pro-Oekraïne bent, je in feite anti-Slowaaks bent. Militaire steun voor Oekraïne brengt Slowakije in gevaar, is de gedachte. En geld naar Oekraïne sturen, is geld afpakken van Slowaken.’ Daarom pleit Fico voor het stopzetten van hulp aan het buurland, in eerste instantie door wapenleveranties te staken. ‘Straks heb je naast Hongarije nog een ander lid van de EU en de Navo dat zich verzet tegen steun aan Oekraïne.’ Een draai van 180 graden ten opzichte van het beleid van de huidige regering.
Het is een koers die door heel wat kiezers wordt gewaardeerd. Uit peilingen van denktank Globsec blijkt dat slechts 40 procent van de Slowaken denkt dat Rusland verantwoordelijk is voor de oorlog in Oekraïne – 34 procent zegt dat het Westen de oorlog heeft veroorzaakt. Iets meer dan de helft van de Slowaken vindt dat de regering moet stoppen met militaire hulp aan het land, onder Fico’s kiezers is dit 89 procent.
Fico is vooral buiten Bratislava populair. In het stadje Topolcany zit de 66-jarige Zita op een bankje tegenover de kerk. ‘Fico is van ons’, zegt ze. De politicus is hier vlakbij geboren. Hij kan op haar stem rekenen. Ze stemt altijd op partijen ‘die het belang van Slowakije vooropstellen’, zegt de gepensioneerde spoorwegmedewerker. ‘Wapens voor Oekraïne zijn alleen maar olie op het vuur. Ze moeten een compromis sluiten met de Russen.’ Kranten en televisie leest ze niet, informatie haalt ze van Facebook en YouTube. ‘Daar kijk ik allerlei filmpjes, maar eigenlijk zit ik op Facebook om met vriendinnen te chatten over koken en paddestoelen plukken.’
In Slowakije is veel Russische desinformatie te vinden, met name sinds de annexatie van de Krim in 2014, vertelt onderzoeker Hajdu. Rusland probeert zo Slowakije maar ook de EU van binnenuit te destabiliseren. Het gaat om honderden websites, Facebookpagina’s en Telegramkanalen. Of de sympathie voor Rusland ook hierdoor wordt veroorzaakt, is een kip-of-ei-verhaal. ‘Er zijn altijd al pro-Russische sentimenten in Slowakije geweest.’ Sommige Slowaken voelen een historische band met Rusland, vanwege de Russische steun voor Slowaakse nationalisten in de 19de eeuw en nostalgie naar het communisme.
Maar de invloed van Russische propaganda moet niet worden onderschat. ‘We peilen bijvoorbeeld ook de steun voor het Navo-lidmaatschap in Slowakije’, zegt Hajdu. ‘Die steeg tot 2022 continu, sinds de invasie van Oekraïne is hij met 15 procent gedaald.’ Russische propaganda valt in Slowakije in vruchtbare aarde. ‘En politici buiten dit op hun beurt weer uit.’ Een groot deel van de desinformatie komt dan ook niet uit Rusland zelf, maar gewoon uit Slowakije, waar Russische narratieven worden doorgegeven. De grootste verspreider van Russische propaganda in het land is Lubos Blaha (43), de nummer drie van Fico’s partij.
‘Oekraïners vernietigen hun eigen energie-infrastructuur om haat jegens Rusland te zaaien’, is een van de brokjes propaganda die ‘desinformatie-docent’ Cacik aan de leerlingen voorlegt. Even later volgt een foto van de Oekraïense president Zelensky die een geel voetbalshirt met een blauw hakenkruis vasthoudt. De leerlingen moeten zelf uitvogelen of de afbeelding echt is door te zoeken naar het origineel: Zelensky met een gewoon voetbalshirt. ‘We willen scholieren kritisch leren denken’, zegt hij. ‘Desinformatie is een groot probleem in Slowakije, maar scholen besteden hier weinig aandacht aan.’
Soms verspreiden zelfs docenten desinformatie, zegt Matus Pis (17). Hij is lid van Krupica en voorzitter van de landelijke scholierenvereniging. Hij gaat naar een gymnasium in Sucany, in het midden van Slowakije. ‘Ik heb een docent die ons vertelt dat de maanlanding niet echt is. En volgende week gaat ze ons uitleggen waarom klimaatverandering een hoax is.’
Gebrekkig onderwijs is een groot probleem, zegt onderzoeker Hajdu. ‘Het systeem is heel ouderwets. Vooral feitjes stampen, niet kritisch nadenken.’ Ondertussen kampt de Slowaakse overheid met een wildgroei aan desinformatie en is ze maar beperkt in staat hier iets aan te doen. Het verspreiden van nepnieuws is, in tegenstelling tot aanzetten tot haat of bedreigingen, niet strafbaar. De Europese Unie wil met haar nieuwe Digital Services Act desinformatie op sociale media beter bestrijden, maar voor de verkiezingen in Slowakije komt dit te laat. Eurocommissaris Vera Jourová (Waarden en Transparantie) zei deze week de stembusgang in Slowakije als een ‘test’ te beschouwen.
Agent David Puchovsky (33) probeert tegenwicht te bieden: hij ontkracht namens de politie desinformatie op sociale media, zoals Facebook en Instagram. In zijn posts ontmaskert hij nepnieuws met hulp van deskundigen en gebruikmaking van betrouwbare bronnen. ‘Over corona, migranten, de oorlog in Oekraïne, Soros, noem maar op’, legt hij uit in zijn rommelige kantoor vol paperassen en onderzoeksrapporten. Op een tafeltje ligt een grote stapel stickers met de tekst ‘Hoaxes blijven niet aan mij plakken’ – een bewustwordingscampagne. Hij ziet twee verspreiders van nepnieuws in Slowakije. ‘Je hebt mensen die het echt geloven – die zijn gewoon fan van Rusland. Zij zijn niet zo gevaarlijk. Mensen die desinformatie verspreiden voor economisch of politiek gewin zijn het grootste probleem.’
Puchovsky’s pagina heeft een slordige 150 duizend volgers op Facebook, hij deelt zijn posts ook via de hoofdpagina van de politie (een half miljoen volgers). Puchovsky’s team is klein, zijn campagne tegen desinformatie een druppel op een gloeiende plaat. ‘Onze tactiek is: standhouden en achter onze waarden staan.’ Redenen dat nepnieuws zo makkelijk rondgaat, zijn de polarisatie en politieke chaos in het land, denkt Puchovsky. ‘Het is iedereen tegen iedereen.’
Die spanning zit niet alleen in de politiek, maar ook in families, vertellen de leerlingen die naar Caciks workshop zijn gekomen. ‘Mijn moeder maakt vaak ruzie met mijn vader en mijn grootouders over politiek. Ze lezen hele verschillende dingen’, zegt de 14-jarige Lea. ‘Ze begrijpen elkaar niet meer.’
Met name jonge Slowaken zijn de polarisatie beu. Het dagblad Dennik N sprak tientallen mensen die overwegen het land te verlaten als Fico de verkiezingen wint. De voornaamste reden om de koffers te pakken is de toenemende verharding in het publieke debat die Fico aanjaagt, en de felle strijd rondom thema’s als migratie, lhbti’ers en de oorlog in Oekraïne. Voor Matej Cacik is het juist een motivatie om in Slowakije te blijven. ‘Ik geloof in de potentie van ons land.’ Het is een van de motieven waarom zijn ngo zich op scholieren richt. ‘Zij zijn de volgende generatie. Wie moet dit land anders ontwikkelen?’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden