Nagorno-Karabach wordt internationaal gezien als onderdeel van Azerbeidzjan. Nu heft de 'zelfstandige republiek' zich op. Hoe zit die vork in de steel?
"Het gebied van Nagorno-Karabach wordt inderdaad al sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie internationaal erkend als onderdeel van Azerbeidzjan, ook door bijvoorbeeld Nederland. In de praktijk had Azerbeidzjan echter geen macht daar."
"De etnische Armeniërs in Nagorno-Karabach hebben daar een eigen republiek opgericht, de Republiek Artsach. Deze werd niet internationaal erkend, maar had in de praktijk zelfbestuur, met onder meer een president, parlement en andere instituties. Gezien de overrompeling van de regio door Azerbeidzjan zien die de facto autoriteiten nu geen andere mogelijkheid dan de zelfverklaarde republiek per 1 januari op te heffen."
Ruim de helft van de overwegend Armeense bevolking van Nagorno-Karabach is vertrokken naar Armenië. Doen zij dat vrijwillig of worden ze gedwongen door Azerbeidzjan en zijn ze op de vlucht? In dat laatste geval: is er sprake van geweld, een gebrek aan vertrouwen of een combinatie van beide?
"De bevolking vertrekt daar absoluut niet vrijwillig. Zij zijn op de vlucht voor een mogelijke etnische zuivering, waarop de kans reëel zou zijn als ze zouden blijven. Het conflict kent een lange geschiedenis van geweld met een bloedige oorlog in de jaren negentig. In 2020 brak opnieuw een oorlog uit, waarbij veel oorlogsmisdaden zijn gepleegd."
"Ook is er sprake van enorme hatespeech: mensonterende en hatelijke uitspraken met name vanuit de kant van Azerbeidzjan. Azerbeidzjan zegt de Armeniërs in het gebied te willen integreren, maar gezien die voorgeschiedenis verwacht ik, en vele analisten met mij, niet dat de rechten en veiligheid van Armeniërs daar daadwerkelijk zouden zijn gegarandeerd."
"Bovendien hebben veel mannen in Nagorno-Karabach in het verleden tegen Azerbeidzjan gevochten. Zij lopen een groot risico daarvoor vervolgd te worden indien ze zouden blijven. Mensen vertrekken dus praktisch gezien gedwongen, vanwege een terecht gebrek aan vertrouwen en vanwege de kans op geweld."
Wat betekent het einde van zelfbestuur in de regio Nagorno-Karabach voor de verhoudingen tussen de EU, de VS en Rusland? En voor het vredesproces tussen Armenië en Azerbeidzjan dat die drie partijen proberen vlot te trekken?
"In het vredesproces tussen Armenië en Azerbeidzjan zagen we het afgelopen jaar al dat Azerbeidzjan alleen op eigen voorwaarden tot een verdrag wilt komen. Door de recente militaire overwinning zal het land zich alleen maar meer gesterkt voelen om meer eisen te stellen aan Armenië. Het is dus belangrijk voor de EU en de VS om te zorgen dat een dergelijk verdrag duurzaam is en ook de Armeense belangen dient. Om ook Russische invloed in die regio in te dammen zullen de VS en EU proactief moeten zijn en zorgen dat zij de leiding nemen in het faciliteren van verdere diplomatieke gesprekken."
De EU wordt ook wel verweten dat het Azerbeidzjan te weinig in de weg heeft gelegd. In hoeverre spelen de gasleveringen van Azerbeidzjan aan Europa daarbij een rol?
"De EU heeft inderdaad de afgelopen jaren een heel ander beleid gevoerd richting Azerbeidzjan dan richting Armenië. Waar het in Armenië probeert democratie en mensenrechten te bevorderen, heeft het in Azerbeidzjan vooral de zakelijke belangen laten meespelen. Voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen reisde in juli vorig jaar naar Bakoe om een gasdeal te sluiten, maar zei daarbij niks over de mensenrechten of de kwestie rondom Nagorno-Karabach."
"De EU heeft het afgelopen jaar wel diplomatieke gesprekken tussen Armenië en Azerbeidzjan gefaciliteerd, maar heeft nagelaten meer druk uit te oefenen om tot een diplomatieke oplossing te komen. Daardoor voelde Azerbeidzjan zich waarschijnlijk gesterkt om opnieuw een militaire actie te beginnen."
De militaire overmacht van Azerbeidzjan lijkt de doorslag te hebben gegeven bij het einde van Nagorno-Karabach als zelfstandige regio. Het land krijgt veel (militaire) steun van Turkije. Bakoe en Ankara lijken nu werk te willen maken van directe verbinding tussen beide landen via Armeens grondgebied. Wat kan hen tegenhouden?
"Een directe weg vanuit Azerbeidzjan door Armenië naar de Azerbeidzjaanse exclave Nachitsjevan, die aan Turkije grenst, was al voorzien in het door Rusland gefaciliteerde verdrag uit 2020. Dat verdrag maakte toen een einde aan de zes weken durende oorlog over Nagorno-Karabach en omliggende gebieden. Armenië zou werk maken van het aanleggen van die weg, maar dat is in de praktijk niet gebeurd. Er is een risico dat Azerbeidzjan dit militair wilt forceren, maar die kans lijkt me gering."
"Niet alleen Turkije, maar ook Iran speelt een belangrijke rol in de regio, en dat land is een bondgenoot van Armenië en hier fervent tegen. Ook heeft Rusland een militaire basis in Gyumri in het zuiden van Armenië. Rusland wil zijn militairen daar graag behouden om invloed te kunnen blijven uitoefenen op de regio. De druk op Armenië om die weg, de zogeheten Zangezur corridor, te bouwen, zal wel enorm toenemen. Het lijkt mij dan ook waarschijnlijker dat deze zal worden gebouwd als economische corridor door Armeens grondgebied dan dat Azerbeidzjan dit zal proberen militair te forceren."
Log in of registreer gratis op NU.nl en krijg toegang tot extra artikelen
Source: Nu.nl algemeen