Praten over economie voelt als in je broek pissen, zei de Amerikaanse president Lyndon Johnson ooit. ‘Jij wordt er misschien wel warm van, maar je bent dan ook wel de enige.’
Het onderwerp – economie, niet het plassen – blijkt zich goed te lenen voor het witte doek. Er zijn de afgelopen decennia veel films gemaakt die zich verdiepen in wat de 19de-eeuwse Britse historicus Thomas Carlyle laatdunkend omschreef als de ‘naargeestige wetenschap’.
Sommige van die films werden kaskrakers. De kans daarop is het grootst als het verhaal zich afspeelt op Wall Street, het kloppende hart van het wereldwijde kapitalisme. Die aantrekkingskracht ligt voor de hand. Glamour leidt naar excessen, geld betekent macht, en macht leidt vaak naar misbruik.
Over de auteur
Daan Ballegeer is economieverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over financiële markten en centrale banken.
Het ziet er daarom goed uit voor de makers van Dumb Money. De film, die vanaf donderdag te zien is in de Nederlandse bioscoopzalen, gaat over de manische beursperiode tijdens de lockdown. In die tijd nam een leger van beleggende zolderkamerreaguurders het op tegen het grootkapitaal van Wall Street.
Centraal in dat verhaal stond GameStop, een videospellenverkoper die vooral te vinden is in Amerikaanse winkelcentra die betere tijden hebben gekend. Een aantal grote beleggingsfondsen op Wall Street zag de toekomst van het bedrijf somber in. Ze hoopten er geld aan te verdienen door te speculeren op een daling van de aandelenkoers. Het gevaar van zogeheten shortposities is dat bij een oplopende koers hun verliezen steeds groter worden.
Precies dat laatste gebeurde. Kleine beleggers die zich verzamelden op het WallStreetBets-kanaal van internetforum Reddit besloten tijdens de pandemie het voorbeeld van ene ‘Roaring Kitty’ te volgen en massaal het aandeel van GameStop te kopen. Niet uit een fundamenteel geloof in het bedrijfsmodel, wel om die pessimistische beleggingsfondsen een poot uit te draaien.
Het lukte. De koers van GameStop ging in een paar weken tijd van 20 naar 483 dollar. Wall Street kreeg een oplawaai. De beleggingsfondsen die het graf van GameStop hoopten te delven, verloren miljarden dollars.
Volkskrant-recensent Berend Jan Bockting noemt Dumb Money ‘een hoogst vermakelijke komedie’, en ‘een opgewekte dramatisering van een moderne strijd tegen het grootkapitaal’.
Het is niet verrassend dat films over Wall Street steevast gaan over de uitwassen van het kapitalisme. Wall Street financiert ook hypotheekleningen aan gezinnen, maar het ligt niet voor de hand daar een spannende film van te maken. Hoewel, Margin Call uit 2011 ging over de rommelhypotheken die drie jaar eerder aan de basis lagen van een wereldwijde financiële crisis.
Elke film waarin complexe financiële producten een prominente rol spelen, moet de essentie daarvan toelichten zonder de bioscoopganger te verliezen. Leg mij uit wat het probleem is, vraagt de ceo van de bank in Margin Call bijvoorbeeld aan zijn analist. ‘En doe het alsof ik een kind ben, of een golden retriever.’ Na de toelichting vat de ceo het zelf nog even samen. ‘Dus je vertelt me dat de muziek gaat stoppen, en dat wij zullen achterblijven met de grootste zak vol stinkende uitwerpselen die in de geschiedenis van het kapitalisme is verzameld.’
Andere kunstgrepen om essentiële informatie mee te geven, zijn nóg minder subtiel. In The Big Short uit 2011, een film die eveneens over de financiële crisis gaat, legt actrice Margot Robbie (gelegen in een bubbelbad en met een glas champagne in de hand) uit hoe banken zich in de nesten hebben gewerkt. Kwestie van dat onderwerp toch even sexy maken. Robbie’s cameo eindigt met een blik in de camera. ‘Now fuck off.’
Geen film heeft meer gedaan voor het imago van een verderfelijk Wall Street dan de gelijknamige film van Oliver Stone uit 1987. In deze klassieker kruipt Michael Douglas in de rol van Gordon Gekko, een bedrijfsstroper zonder scrupules of moreel kompas. Hij citeert de Chinese veldheer Sun Tzu (‘Elke oorlog is gewonnen voordat hij ooit is gevochten’) en debiteert zijn eigen wijsheden (‘Wil je een vriend, koop dan een hond’).
Regisseur Stone had verwacht dat zijn film een afkeer van Wall Street zou oproepen. Vooral vanwege de beroemde ‘hebzucht is goed’-speech van Gekko. Maar het omgekeerde was het geval. Heel wat meer jongeren gingen economie studeren, gelokt door de glamour van high finance en het mantra van Gekko: ‘Ik creëer niets, ik bezit.’
Gekko is een levensechte schurk. Zijn ‘greed is good’-toespraak was gebaseerd op een lezing die Ivan Boesky een jaar eerder gaf op een Amerikaanse universiteit. Een week nadat de film uitkwam, werd deze beruchte beursspeculant veroordeeld tot een gevangenisstraf voor handel met voorkennis (wat ook Gekko in de film opbreekt). Nog een klassieker van Boesky: ‘Wat heb je aan de maan als je die niet kunt kopen of verkopen?’
De film die de excessen van Wall Street het meeste viert is ongetwijfeld The Wolf of Wall Street (2013), het geromantiseerde levensverhaal van de schelm Jordan Belfort, gespeeld door Leonardo DiCaprio. Belfort neemt al snel de les van een Wall Street-veteraan ter harte dat ‘het echte spel eruit bestaat om het geld uit de zakken van je klanten te sluizen naar die van jou’. Hij drijft die les door tot het tot in het extreme.
Passend bij het onderwerp van de film is hoe de blockbuster tot stand kwam. Nog voor de opnames begonnen, organiseerde productiebedrijf Red Granite een groot en duur feest, schrijven Tom Wright en Bradley Hope in hun boek Billion Dollar Whale. Kanye West alleen al kreeg een miljoen dollar om te komen optreden.
Een van de genodigden was Belfort zelf. Er klopt hier iets niet, dacht hij. Volgens zijn snelle raming kostte dit feestje al drie miljoen dollar, en dan moest het filmen nog beginnen. ‘Dit is een fucking oplichting’, zei hij tegen zijn vriendin Anne. ‘Als je ervoor hebt gewerkt, geef je je geld niet zo uit.’
Belfort had gelijk. Achter Red Granite zat Jho Low, de ‘billion dollar whale’ die tussen 2009 en 2015 miljarden dollars wist te verduisteren bij het Maleisische staatsfonds 1MDB. Geld dat dus onder meer ging naar de financiering van een film over bedrog.
De sfeerschets van Wall Street die het grappigst is in zijn gruwelijkheid, is American Psycho (2000), Mary Harron’s bewerking van het gelijknamige boek van Bret Easton Ellis. Nergens wordt expliciet verteld wat Patrick Bateman (de perfect gecaste Christian Bale) precies doet als vicepresident bij een zakenbank, maar daar lijkt Bateman zelf ook niet in geïnteresseerd. Zijn ambities bestaan uit het dineren in de meest exclusieve restaurants, het hebben van het mooiste visitekaartje (‘Oh my god, it even has a watermark!’), en het martelen en doden van vrouwen. Zijn vrienden en vijanden delen die eerste twee ambities.
Opmerkelijk aan deze films is dat ze bijna allemaal draaien rond witte mannen. Vrouwen komen nauwelijks in beeld, en als het al gebeurt, is dat meestal als love interest, prooi of in een bubbelbad. Het is een troostende gedachte dat vrouwen hun talenten blijkbaar elders benutten.
Want een andere populaire boodschap van films over Wall Street is dat het een slokop is van talent dat had kunnen bijdragen aan een betere wereld. De bankanalist die in Margin Call heeft uitgevlooid dat zijn bank ten dode is opgeschreven, is afgestudeerd als raketwetenschapper. Zijn ontslagen baas mijmert dat hij voor zijn carrière als bankier een brug heeft gebouwd die forenzen sindsdien 1.531 jaren aan reistijd heeft bespaard.
Maar ja, het geld op Wall Street was nu eenmaal te verleidelijk. Als er één leidmotief is in dit genre, dan is het dat wel.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden