Schrijver en journalist Judith Eiselin is in de ban van de zwam; ze schreef er een boek over met die titel. Maar bálen van de zwam doet ze soms ook – zoals vandaag, op jacht naar de dansende paddestoel.
‘Alvast de eerste tip voor beginnende zwamzoekers’, zegt Judith Eiselin (53) terwijl ze door het poortgebouw op landgoed Elswout loopt: ‘De grote paddenstoelengids voor onderweg.’ Ze haalt het boek uit haar rood-oranje gestreepte tas. ‘Deze heb ik altijd bij me voor het geval ik een zeldzame paddestoel tegenkom.’
Het is maandagochtend, half 10. Door een nachtelijke onweersbui is het klam in het park, maar de zon schijnt. Buitenplaats Elswout bij Overveen heeft kronkelige paden, romantische bruggen en folly’s, decoratieve huisjes. ‘Het is hier schilderachtig mooi’, zegt Eiselin tijdens een wandeling over het landgoed. ‘De grote variatie aan bijzondere paddestoelen maakt dit gebied voor mij speciaal.’
Judith Eiselin schrijft sinds 1993 over literatuur en kunst voor NRC. Ze publiceerde vijftien kinderboeken en een roman. Eens in de twee weken verkoopt ze paddestoelen op de biologische markt in Haarlem. Vroeger kwam ze er al met haar moeder, die haar ook vaak meenam naar het bos om paddestoelen te zoeken.
De interesse in paddestoelen nam serieuze vormen aan toen ze een andere zwamfan tegen het lijf liep. Hij vertelde dat hij in zijn studententijd wegens geldgebrek wilde paddestoelen plukte om te eten en vroeg haar om een keer samen op zoektocht te gaan. ‘We zijn vorig jaar getrouwd, in de oranjerie op dit landgoed.’
Door de jaren heen raakte Eiselin steeds meer geboeid door de wonderlijke wereld van de paddestoel. Ze besloot anekdoten, feiten en tips voor het zoeken van zwammen te bundelen in het boek In de ban van de zwam, een ode aan de paddenstoel.
‘Het liefst zou ik hier eikhaas vinden’, zegt Eiselin tijdens de wandeling. ‘Dat is een veelvoorkomende soort in Nederland. Ik heb er ooit een gevonden in een bos bij Lochem, maar op dit landgoed ben ik hem nooit tegengekomen. Op de markt hebben we altijd verse eikhaas liggen, die verpletterend lekker ruikt, naar bos. Door de hartige smaak, vergelijkbaar met Parmezaanse kaas, is eikhaas mijn absolute favoriet. In de culinaire wereld is deze paddestoel enorm populair. Ik vind hem het lekkerst uit de oven, met botersnippers en knoflook.’
‘De Japanse naam voor eikhaas is maitake: dansende paddestoel. Ik denk dat hij zo heet omdat eikhaas lijkt op de zwierende rok van een danseres. Vroeger maakten mensen een vreugdedansje als ze hem vonden, las ik in een gids uit de jaren vijftig. Hij groeit meestal aan de voet van oude eikenbomen, dus daar moeten we kijken.’
Als ze iets denkt te zien, stopt Eiselin abrupt. Vaak blijkt het om een blaadje, een slak of een mandarijnenschil te gaan. ‘Ontspan je blik en laat je ogen dwalen’, zegt ze. ‘Te gericht zoeken levert vaak niets op.’
Dan valt haar oog op de binnenkant van een holle boomstronk, waar witte paddestoelen groeien in de vorm van een halve maan. ‘Dit is een houtzwam, die zo wordt genoemd omdat hij aan hout groeit.’ Eiselin voelt aan de onderkant van het grootste exemplaar en bladert door haar gids. ‘Kijk’, zegt ze, wijzend naar een foto van een ruig elfenbankje. ‘Dit is hem!’
‘Je mag de paddestoelen hier niet plukken, maar wees niet bang om aan een paddestoel te voelen. Of een zwam van onderen dicht is of lamellen heeft, zegt veel over de soort. Mensen denken vaak dat het gevaarlijk is om een paddestoel aan te raken, maar dat is niet zo.’
Verderop vindt Eiselin enkele aardappelbovisten: kleine stuifzwammen die lijken op krieltjes. ‘Wilde paddestoelen zomaar eten zou ik niet aanraden. Zo is deze paddestoel giftig. Het eten van de aardappelbovist en veel andere giftige soorten kan je erg ziek maken. Van sommige ga je zelfs dood.’
Bijvoorbeeld van de beruchte groene knolamaniet. ‘Ik heb hem op dit landgoed al een paar keer gevonden. Het is een kleine paddestoel met een witte steel en een groene hoed, die er vrij onschuldig uitziet. Maar als je hem eet en geen tegengif neemt, ga je dood. Het is een van de giftigste paddestoelen ter wereld. In het Engels wordt hij ook wel death angel of death cap genoemd.’
De paddestoel die zich het vaakst openbaart tijdens de wandeling is de tonderzwam, die aan hout groeit. ‘In de 17de eeuw werd het gedroogde, makkelijk ontvlambare vruchtvlees van de koepelvormige paddestoel gebruikt voor het laten smeulen van vuur in een tondeldoos, de voorloper van de lucifer.’
Ook vinden we een aantal valse hanekammen in een heksenkring. ‘De soort heet zo omdat hij lijkt op een echte hanekam, of cantharel, maar dat niet is. Ze groeien in een kringetje omdat het mycelium, het netwerk van schimmeldraden, zich vertakt in cirkels. Paddestoelen kun je zien als vruchten die aan de myceliumtakken groeien.’
Terug bij het poortgebouw baalt Eiselin dat ze de biefstukzwam en reuzenzwam niet heeft kunnen laten zien. ‘Vorige week vond ik ze hier nog. Mijn richtingsgevoel is slecht, dus ik denk dat we ze zijn misgelopen. Of ze zijn door de harde regen van vannacht verwoest.’
Net voordat we het landgoed verlaten, lopen we per toeval mycoloog Alfons Vaessen (68) tegen het lijf. Eiselin vraagt hem naar de eikhaas. ‘Ik weet dat hier in de jaren negentig eikhaas heeft gegroeid’, vertelt Vaessen. ‘Maar in de afgelopen vijftien jaar is hij hier niet gezien.’
Voor Staatsbosbeheer brengt Vaessen de paddestoelensoorten die voorkomen op het landgoed in kaart. ‘Buitenplaats Elswout heeft een uniek geologisch kenmerk’, legt hij uit. ‘Namelijk een koude kwel vanuit de duinen, die het gebied voorziet van koud en kalkrijk water. Dit zorgt voor een bodem met weinig variatie in zuurgraad, wat gunstig is voor zeldzame paddestoelen. Maar door de droogte en de warmte van de afgelopen tijd is er nu weinig te vinden.’
Vandaar de karige opbrengst. Geen citroengele koraalzwammen, geen eikhaas en godzijdank geen groene knolamaniet.
Judith Eiselin: In de ban van de zwam – Een liefdesverklaring aan de paddenstoel. Lannoo; 174 pagina’s; € 22,99.
Paddestoelen zijn vruchtlichamen van schimmels. Ze dienen als voortplantingsmiddel en groeien op ondergrondse schimmeldraden genaamd mycelium. Deze schimmeldraden vormen een wereldwijd netwerk en blijven onder bijna alle omstandigheden groeien. Zo dook na de kernbom op Hiroshima in 1945 als een van de eerste tekenen van leven een paddestoel op: de matsutake.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden