Een tijdlang was in de VS de spelshow Would You Rather...? te zien, gebaseerd op het gelijknamige gezelschapsspel, waarin BBC-presentator Graham Norton Amerikaanse sterren ongemakkelijke dillema’s voorlegt. Zou je liever de rest van je leven hondenvoer eten of in je knie worden geschoten? Ook op sociale media is het beantwoorden en bedenken van zulke dilemma’s een populaire bezigheid. Hoe hoger het cringe-gehalte, hoe groter de lol.
In het confronterende Kitten of vluchteling? (Prospektor/VPRO) doet kunstenaar en filmmaker Tina Farifteh iets soortgelijks. In de korte documentaire waarin ze empathie onderzoekt, maakt ze namelijk ook gebruik van duivelse dilemma’s – maar dan niet om te lachen. Drie proefpersonen krijgen een reeks portretfoto’s te zien, met de vraag: als je moet kiezen, wie red je dan uit een oorlog? Een oudere moslima of een jonge blonde vrouw? Een zwarte jongen of een witte peuter? Een baby of een kitten?
‘Verschrikkelijk, dat kun je echt niet gebruiken,’ zegt mediawetenschapper Marloes Geboers over het onorthodoxe experiment. ‘Waarom eigenlijk niet?’, vraagt Farifteh, ‘Doen we dit niet de hele tijd?’ En nu ze dan toch mensen rangschikken: ‘Waar sta ik eigenlijk op de empathieladder?’
Farifteh dacht dat ze erbij hoorde, zegt ze. De filmmaker kwam op haar 13de vanuit Iran naar Nederland, leerde perfect Nederlands spreken, deed drie studies, werkte hard en was lid van een studentenvereniging.
‘Ik deed gezellig’, zegt ze, terwijl ze een foto van zichzelf in een kort jurkje toont, een enorme cocktail in de hand. ‘Ik dacht dat ik ‘ons’ was, maar ik zie elke dag dat mensen die op mij, mijn moeder, vader, mijn broertje lijken, aan de Europese grenzen in elkaar worden geslagen.’
Hoe de empathieladder werkt – waarom zijn we empathisch voor de een en wreed voor de ander? – vraagt de filmmaker aan onder anderen primatoloog Frans de Waal, de Belgische hoogleraar filosofie en ethiek Ignaas Devisch en antiracismeactivist Jerry Afriyie. Ook geëngageerde burgers komen aan het woord. Een hondentrimmer vertelt dat de verhalen over talloze zielige huisdieren voor haar de belangrijkste reden waren om Oekraïense vluchtelingen (met honden) op te vangen.
Empathie kan ervoor zorgen dat we in actie komen, zegt Farifteh, maar empathie (voor de eigen groep) zorgt ook voor uitsluiting.
Farifteh overlaadt de kijker met beelden: van overvolle vluchtelingenboten, vluchtelingen in de stromende regen in Ter Apel, een bombardement in Oekraïne, anti-azc-protesten en huilende oorlogskinderen, en met talloze kattenfilmpjes, want op sociale media is er geen hiërarchie. Beelden die wij allemaal elke dag zien, doomscrollend tot we ons murw geslagen voelen. Tot er weer een nieuwe ramp is, een nieuw incident dat onze afschuw wekt. We plaatsen boze en verdrietige emoji’s, voelen ons geëngageerd. Maar zijn we dat wel echt?
Mediawetenschapper Geboers: ‘Emoties kunnen je het gevoel geven dat je al iets hebt gedaan, terwijl dat niet zo is.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden