Met tienduizenden gingen ze in Tel Aviv en andere steden de straat op, keer op keer, om te protesteren tegen de omstreden justitiehervorming van de regering-Netanyahu. Die wil onder meer de macht van het hooggerechtshof inperken.
Volgens de gerenommeerde socioloog Eva Illouz (hoogleraar in Parijs en Jeruzalem) dreigt Israël inmiddels te verworden tot een fascistische staat; hoe dat proces in zijn werk gaat, beschrijft ze in haar onlangs verschenen boek The emotional life of populism.
Peter Wierenga is opinieredacteur van de Volkskrant. In de rubriek Verder Lezen bespreekt de opinieredactie publicaties die stof tot nadenken geven voor het maatschappelijk debat.
Bij een zo veelomvattend begrip – populistische trekjes zijn er ook in onschuldige mate – is het handig om het terrein scherp af te bakenen. Illouz sluit aan bij de invloedrijke definitie van de Duitse politicoloog Jan-Werner Müller. In het populisme wordt de meerderheid oftewel het ‘echte’ volk bedreigd door een minderheid met een andere etniciteit of religie: ‘buitenlanders’, ‘zigeuners’, ‘moslims’ et cetera. Die zijn onzuiver, vies, gevaarlijk.
En de elite (rechters, journalisten, bestuurders) speelt onder een hoedje samen met die minderheid. Alleen de populistische leider kan het volk redden.
Hoewel de invulling van populisme van land tot land verschilt – in India hindoe-nationalistisch, in Turkije conservatief-islamitisch, in Hongarije christelijk – maakt het gebruik van dezelfde mechanismen. Dat laatste maakt het boek van Illouz ook meteen waardevol voor de Nederlandse lezer, die veel momenten van herkenning zal beleven.
De socioloog zoomt in op de manier waarop populisten in Israël – als langstzittende premier is Netanyahu een vroege vertegenwoordiger – heftige emoties opwekken bij burgers, tot het punt dat die openstaan voor ‘oplossingen’ die op gespannen voet staan met de rechtsstaat, zoals administratieve detentie: verdachten vasthouden zonder tussenkomst van de rechter.
Nu heeft ‘dreiging’ voor Israeliërs een unieke lading, gezien de historie van de Holocaust. Maar Illouz merkt fijntjes op dat de Shoa een pan-Europese operatie was waarmee de Arabieren weinig te maken hadden. Toch draaien ze er wel voor op in het hoofd van menige Israëlische burger, doordat elke daad van terrorisme door populisten wordt geframed als opmaat naar de totale vernietiging van het Joodse volk.
Daarmee is angst wel de belangrijkste van de door Illouz besproken emoties: angst, walging, rancune en vaderlandsliefde. Gevoelens die een functie kunnen hebben, maar die in een te grote dosis en in combinatie uitmonden in haat tegen de ander. De socioloog geeft vele voorbeelden, deels gebaseerd op gesprekken met haar landgenoten, van retorische manipulatie. Een voorbeeld: Israëlische soldaten die Palestijnen onderling consequent aanduiden als ‘viezeriken’. Zo wordt deze bevolkingsgroep gedehumaniseerd en wordt de drempel om geweld tegen ze te gebruiken lager.
Hoe je als politicus of bestuurder kunt voorkomen dat dit soort emoties ontsporen, laat Illouz onbenoemd, en dat is misschien ook te veel gevraagd. Maar ze had wat langer erbij kunnen stilstaan, omdat inmiddels duidelijk is dat je als politicus niet meer kunt volstaan met wijzen op de feiten. Hoe kun je de kloof overbruggen, als kiezers een heel andere beleving van de werkelijkheid hebben?
Wél laat ze helder zien dat populisten zelf amper geloven in hun eigen retoriek. Netanyahu zoekt bijvoorbeeld internationaal aansluiting bij de Hongaarse premier Viktor Orbán, die antisemitische stereotypen inzet om zijn tegenstanders te demoniseren. Daar gaat je verbondenheid met het Joodse volk.
Hoewel de populist voor zijn legitimiteit hecht aan democratie, is het hem dus vooral te doen om de macht. En zodra het parlement en de media zijn veroverd, staan alleen de rechters nog in de weg. Zij houden de principes van de rechtsstaat overeind: vraag maar aan Trump. Vandaar de justitiële hervormingsplannen van populistische regimes, van Polen tot Israël. Als die slagen, ligt de weg naar een autoritaire (of zo u wilt, fascistische) staat open.
In Nederland is het, op enkele uitspraken na (de ‘D66-rechters’ van Wilders, de ‘tribunalen’ van FvD-Kamerlid Van Houwelingen) na, nog niet zover. De opkomst van de BBB en de populariteit van Omtzigt, die hecht aan grondwettelijke waarden, nemen voorlopig de wind uit de zeilen van de anti-rechtsstatelijke partijen. Maar Illouz’ boek toont weer eens aan dat het geen kwaad kan de ontwikkelingen elders scherp in de gaten te houden.
Eva Illouz, The emotional life of populism, 2023, Polity Press, 225 pagina’s, 17.99 euro
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden