De Oekraïense president Volodymyr Zelensky noemde Rusland vorige week in de Veiligheidsraad een ‘terroristische staat’. Een paar uur later reageerde Rusland met de zwaarste bombardementen op Oekraïne sinds medio augustus. De machteloosheid van de Veiligheidsraad had nauwelijks beter geïllustreerd kunnen worden.
Dinsdag werd de 78ste zitting van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties afgesloten. De 193 lidstaten waren ruim een week lang bij elkaar om problemen door te spreken. Op de Algemene Vergadering zelf, in de Veiligheidsraad, op bijeenkomsten over klimaat en duurzame ontwikkeling.
De verdeeldheid was groot. Veel landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika vinden dat het Westen te veel aandacht besteedde aan de oorlog in Oekraïne, ten koste van kwesties die de rest van de wereld bezighouden: klimaat, schulden, economische ontwikkeling, inflatie, energieprijzen.
Op het gebied van klimaat bleken de meningsverschillen aanzienlijk. ‘De mensheid heeft de poorten naar de hel geopend’, zei António Guterres, secretaris-generaal van de VN. Door falend klimaatbeleid is de wereld hard op weg naar een temperatuurstijging van 2,8 graden, vergeleken met pre-industrieel niveau.
Hoe kunnen mondiale problemen worden opgelost als de wereld zo verdeeld is? ‘Mensen kijken naar hun leiders voor een uitweg uit deze rotzooi. Maar geopolitieke verdeeldheid ondermijnt ons vermogen een antwoord te vinden’, aldus Guterres.
De kritiek op de Verenigde Naties spitst zich vaak toe op het functioneren van de Veiligheidsraad, belast met het bewaken van de internationale vrede en veiligheid. Maar van deze ambitieuze doelstelling komt weinig terecht vanwege onderlinge verdeeldheid – vooral tussen de VS, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, de vijf permanente leden met vetorecht. In de Oekraïne-oorlog blokkeert Rusland elke poging om een rechtvaardige vrede te bereiken, constateerde de Oekraïense president Zelensky.
De Chinese president Xi Jinping, de Britse premier Rishi Sunak en de Franse president Emmanuel Macron leken de malaise van de Veiligheidsraad en de VN te onderstrepen door niet naar New York te komen. De Russische president Vladimir Poetin kwam sowieso niet, omdat er een arrestatiebevel tegen hem loopt. De afwezigheid van vier van de vijf landen met een permanente zetel ‘is een symptoom van de verlamming van de VN als gevolg van de oorlog in Oekraïne en de rivaliteit tussen China en Amerika’, zei Gérard Araud, voormalig Frans ambassadeur bij de VN, in Le Monde.
Toch is de Veiligheidsraad al vaker door een ernstige crisis gegaan, zegt VN-expert Alanna O’Malley, als historicus verbonden aan de Universiteit Leiden. Zo was de raad tijdens de Koude Oorlog vaak verlamd omdat de VS en de Sovjet-Unie elkaars initiatieven blokkeerden met een veto. Ook in het verleden wist de Veiligheidsraad geen einde te maken aan geweld, zoals in de Congocrisis in 1961, of de genocide in Rwanda en in Srebrenica in de jaren negentig. ‘Er zijn eerder momenten geweest van diepe crisis waarin de VN niet in staat waren tijdig te handelen of mensen te redden. Het verschil is dat de agressie nu wordt gepleegd door Rusland, een van de permanente leden van de Veiligheidsraad’, zegt O’Malley.
De VN zijn meer dan de Veiligheidsraad. De organisatie speelt een belangrijke rol in de coördinatie van klimaatbeleid en economische ontwikkeling. De Algemene Vergadering is het enige gremium waarop de hele wereld bij elkaar komt. De gedachte dat de VN verzwakt, komt voort uit een westers perspectief, vindt O’Malley. Binnen de organisatie verliest het Westen aan invloed. Maar voor opkomende landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika (ook wel aangeduid als de global South of het mondiale Zuiden) is de VN een onmisbaar forum om hun stem te laten horen.
‘Voor het Zuiden is de VN het meest representatieve platform waar ze samen kunnen komen en tegelijkertijd zaken kunnen doen met het Westen, China en Rusland’, zegt O’Malley. Het aandeel van het Zuiden in de wereldeconomie groeit, terwijl dat van het Westen krimpt. Bovendien wordt de positie van het Zuiden versterkt door de toenemende geopolitieke rivaliteit. Opkomende landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika kunnen het Westen, China en Rusland tegen elkaar uitspelen.
‘Het mondiale Zuiden wil zijn invloed gebruiken om het Westen zijn beloften te laten nakomen’, zegt O’Malley. In 2015 werden binnen de VN Duurzame Ontwikkelingsdoelen voor 2030 afgesproken, maar de realisering daarvan ligt achter op het schema. Ook op klimaatgebied investeert het Westen minder dan beloofd.
De verschillen tussen het Westen en het Zuiden zouden overbrugd kunnen worden door een effectiever beleid op het gebied van armoede en ontwikkeling, stelde ook demissionair premier Mark Rutte tijdens de Algemene Vergadering.
Ondanks alle gebreken is er geen alternatief voor de VN, meende ook de Duitse bondskanselier Olaf Scholz. De tijd van westerse dominantie is voorbij, door de opkomst van het mondiale Zuiden is de wereld multipolair geworden. Wie in deze multipolaire wereld nog enigszins orde wil houden, aldus Scholz, moet bij de Verenigde Naties beginnen.
Source: Volkskrant