Is het extreem-rechtse gedachtengoed in strijd met academische waarden? Die vraag doemt op na diverse incidenten waar linkse en rechtse studenten heftig botsten, onlangs nog in Nijmegen. ‘Het moet heel erg zijn, willen we een organisatie weren.’
Een beveiliger staat wijdbeens geposteerd voor de ingang van het grijze gebouw van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Met zijn armen over elkaar laat hij zijn strakke blik glijden over de horden studenten, die vrolijk kletsen op weg naar een volgend college of argeloos koffiedrinken in de septemberzon.
Zijn geüniformeerde collega loopt alvast de ondergrondse collegezaal in. Even checken of de kust veilig is, voordat zo’n honderd studenten zich hier straks roeren in een debat over een gevoelige kwestie: ‘Zijn alle meningen welkom op de universiteit?’
Die vraag dringt zich op vanwege de vechtpartij op de Nijmeegse informatiemarkt voor eerstejaars, eind augustus. Leden van de Groot-Nederlandse Studentenvereniging (GNSV) raakten slaags met linkse activisten. Drie GNSV’ers liepen verwondigen op. Twee activisten staan binnenkort voor de politierechter voor openlijke geweldpleging. Volgens hen had de universiteit nooit een plek mogen bieden aan de GNSV, omdat de aanwezigheid van de identitair-rechtse vereniging een onveilig gevoel zou veroorzaken bij andere studenten.
Sinds dit collegejaar probeert de GNSV voet aan de grond te krijgen in Nijmegen. In Leiden, waar de vereniging in 2021 werd opgericht, is zij de afgelopen twee jaar relatief onopgemerkt gebleven. Dat is in ‘Havana aan de Waal’ wel anders.
Rector magnificus Han van Krieken hoopt de gemoederen te bedaren met dit debat. Maar als de beveiliger zijn telefoon op het publiek richt, gebeurt het tegenovergestelde. Een oudere man met paardenstaart klapt twee keer in zijn handen, dwars door Van Kriekens toespraak heen. Hij wijst verontwaardigd op de filmende beveiliger. ‘In opdracht van de wijkagent leg ik wat gezichten vast’, zegt de beveiliger. ‘Voor het geval dat.’ Het is sussend bedoeld, maar gooit olie op het vuur. ‘Een wijkagent kan toch niet zomaar bepalen dat hier foto’s worden gemaakt?’, vraagt een student geïrriteerd. De beveiliger belooft plechtig de beelden straks te wissen.
De rector legt uit dat vooraf is overwogen of de GNSV welkom was op de informatiemarkt. Er is gewaarschuwd dat op de campus ‘geen plaats is voor racisme, seksisme of een andere vorm van uitsluiting, bedreiging of geweld’. Zolang een groep zich daaraan niet bezondigt, kun je die volgens Van Krieken niet zomaar weren. ‘Onze basishouding is dat het heel erg moet zijn, willen we een organisatie niet toelaten.’
De studenten in de zaal zien dat anders. Namens vier studentenpartijen overhandigt Tom Steenblok (23) een brief die de universiteit oproept de GNSV in de toekomst weg te houden. De ideeën van de vereniging staan volgens de auteurs ‘haaks op de rechten van vrouwen, mensen van kleur en lhbt’ers’.
‘De aanwezigheid van dit soort verenigingen, die openlijk congressen organiseren met extreem-rechtse clubs, is niet bevorderlijk voor de sociale veiligheid’, zegt Steenblok, fractievoorzitter van de Knokpartij in de studentenraad, later tegen de Volkskrant.
Het is niet voor het eerst dat een universiteit worstelt met de omgang met rechts-radicale stemmen in het debat. In 2018 waren studenten en docenten van de Universiteit van Amsterdam verbolgen dat de omstreden conservatieve cultuurcriticus Jordan Peterson een podium kreeg. Een half jaar later was er aan de Rijksuniversiteit Groningen groot ongemak over een optreden van rechtsfilosoof Paul Cliteur, destijds senator voor Forum voor Democratie (FvD). Studenten van de Vrije Universiteit in Amsterdam protesteerden vorig jaar tegen de aanwezigheid van de FvD-jongerenafdeling op een informatiemarkt.
Deze botsingen zijn een weerspiegeling van de verrechtsing van de samenleving, die in de overwegend linkse academische wereld op weerstand stuit. Tegelijkertijd heeft vooral de FvD de aanval geopend op de veronderstelde ‘woke cultuur’, die op de universiteit de academische vrijheid zou uithollen. Ook de GNSV mikt op rechtse studenten ‘die de linkse leerstof in de collegezalen zat zijn’, aldus haar website. Volgens studenten bij het debat deelden GNSV’ers in Nijmegen flyers uit waarop werd gesproken van ‘gendergeneuzel’.
Een woord dat je rector Van Krieken ‘nooit zult horen zeggen’, zegt hij. ‘Toch zal ik het gebruik ervan niet snel verbieden.’ Laat staan dat hij een organisatie zou weren nog voordat een grens is overschreden. Politiek filosoof Mathijs van de Sande, de andere spreker vandaag, houdt de zaal daarentegen voor dat dit geoorloofd kan zijn op een universiteit die streeft naar emancipatie van minderheden. ‘Wat straalt de aanwezigheid van bepaalde organisaties naar die minderheden uit? Als je wacht tot een organisatie daadwerkelijk iets zegt wat verboden is, ben je te laat.’
Van Krieken vindt dat er erg snel wordt geoordeeld. ‘Welke mensen zijn dit? Wat gaan ze doen? Wat zijn de ideeën?’ Dat is volgens de rector allemaal onduidelijk. Vier leden van de GNSV in de zaal horen het onbewogen aan. Er wordt hun niets gevraagd en ze mengen zich niet in het debat.
Op een verzoek van de Volkskrant tot een gesprek gaat de GNSV niet in. Wel beantwoordt de Leidse voorzitter Frank (achternaam onbekend) vragen per mail. Hij stelt dat de GNSV tot doel heeft ‘rechtse studenten samen te brengen’ in een omgeving waar een ‘overheersend linksliberaal-progressief geluid heerst’. Heel wat studenten hebben volgens hem behoefte ‘aan een serieus conservatief alternatief’.
De GNSV is in haar opzet typisch studentikoos. Aspirant-leden doorstaan eerst een ontgroening, daarna zijn er voor leden cantussen en clubavonden. Maar het is niet louter gezelligheid: volgens de website is de GNSV er ook voor ‘ideologische vorming’, met ‘prikkelende lezingen’ en plakacties om de eigen ‘ideeën te verspreiden’.
De vraag wat die ideeën precies zijn, laat de voorzitter onbeantwoord. De GNSV is geen studentenpartij, ‘we hebben dus geen vaste lijst met standpunten’. Onder de leden is er volgens hem een verscheidenheid aan opvattingen.
Toch valt er over het gedachtengoed wel iets meer te zeggen. De GNSV maakte in januari 2022 haar bestaan bekend met een ingezonden stuk in De Stormlamp, het blad van de Geuzenbond. Dat is volgens de Anne Frank Stichting een extreem-rechtse jongerenorganisatie, die vanuit de identitaire gedachte streeft naar een ‘homogeen Nederlands volk binnen het gebied waar dit volk historisch gezien is gevestigd’. Invloeden van buitenaf worden beschouwd als een bedreiging.
Uit het artikel in De Stormlamp blijkt dat de GNSV zich schaart achter dat gedachtengoed. ‘De GNSV verwerpt de globalistische opvatting van ‘de mensheid’ als identiteit’, stelt de auteur, ene Roelof. Daarnaast is de vereniging volgens hem aanhanger van ‘de Groot-Nederlandse gedachte’. ‘Dat wil zeggen dat de GNSV actief streeft naar een vereniging van alle Nederlandstalige gebieden in Europa onder één natiestaat.’
Foto’s in De Stormlamp en op sociale media tonen aan dat de drie bestuurders van GNSV Leiden allemaal actief zijn bij de Geuzenbond. ‘In onderzoek naar extreem-rechts kijken we altijd naar dat soort persoonlijke banden’, zegt Jelle van Buuren, die aan de Universiteit Leiden onderzoek doet naar extremisme. ‘Dat is een aanwijzing voor de signatuur van zo’n club, ook als die zich gematigder voordoet.’
De Geuzenbond publiceert teksten waarin wordt gesteld dat een ‘multiraciale maatschappij’ leidt tot ‘wanorde en tirannie’. Het logo van de jongerenorganisatie is gebaseerd op het ‘oranje-blanje-bleu’ van de Prinsenvlag. Die geldt ook wel als een ‘nazivlag’ sinds de NSB er in de jaren dertig mee begon te zwaaien. De Geuzenbond zegt de vlag te gebruiken omdat die werd gevoerd door de geuzen in de Tachtigjarige Oorlog.
Dit soort uitingen zijn te beschouwen als ‘hondenfluitjes’, symboliek die verwijst naar extremistisch gedachtengoed, maar waar je een organisatie niet op kunt ‘pakken’. Volgens Van Buuren weten extreem-rechtse groeperingen ‘dat het negatief werkt om racistische en extreem-rechtse opvattingen openlijk te uiten’. Met een swastikavlag win je geen zieltjes. ‘Als je dezelfde boodschap verpakt in terminologie die niet direct die betekenis heeft, maar die de goede verstaander wel begrijpt, lok je mensen sneller.’
Voorzitter Frank stelt dat de GNSV het stempel extreem-rechts verwerpt, omdat het impliceert dat de vereniging met antidemocratische middelen politieke doelen wil bereiken. De GNSV opereert volgens hem ‘geweldloos en binnen de wet. In tegenstelling tot de links-extremisten die ons wensen te bestrijden.’
De GNSV onderhoudt warme banden met de Nationalistische Studentenvereniging (NSV) in België. Op beide websites staat hetzelfde citaat van de Vlaams-nationalistische jeugdleider uit het interbellum, Ernest Van der Hallen: ‘Wees radicaal, wees principieel; wees absoluut; wees hetgeen de burger noemt: extremist.’ De leden van de GNSV hebben hun uitdossing, met driekleurige sjerpen en grijze petjes, van de NSV gekopieerd.
De NSV is in Vlaanderen actief in alle studentensteden, telt ongeveer zevenhonderd leden, en wordt in België wel tot de gematigde tak van het rechts-extremisme gerekend. Sinds de oprichting in de jaren zeventig is de NSV kweekvijver voor politici van de extreem-rechtse partij Vlaams Belang en haar voorganger Vlaams Blok. Zowel Vlaams Belang-coryfee Filip Dewinter als de huidige leider Tom Van Grieken was er praeses.
Het aantal leden van de GNSV lijkt, op basis van foto’s van activiteiten, beperkt tot ongeveer twintig. Dat de NSV in België veel groter is, is volgens onderzoeker Van Buuren te verklaren uit het Vlaams nationalisme, ‘dat daar echt is ingebed in de cultuur’.
Evengoed worstelen ook Belgische universiteiten met de vraag: hoeveel ruimte moet je geven aan stemmen die in strijd zijn met academische waarden? In april nodigde de NSV de Oostenrijkse extremist Martin Sellner uit voor een lezing op de Katholieke Universiteit (KU) Leuven. Sellner is een uitgesproken verkondiger van de ‘omvolkingstheorie’, de complotgedachte dat westerse landen zullen worden overgenomen door immigranten. Ook ontving hij donaties van terrorist Brenton Tarrant, die 51 moskeebezoekers doodschoot in Nieuw-Zeeland. De KU Leuven verbood de bijeenkomst. Formeel om veiligheidsredenen, maar ook vanwege Sellners omstreden theorieën. De rechter besloot dat de lezing toch mocht plaatsvinden, omdat de universiteit in eerste instantie toestemming had gegeven.
In Nederland stellen universiteiten zich vooralsnog terughoudend op. Daar is iets voor te zeggen, meent onderzoeker Van Buuren. ‘Zolang je niet in de discussie wordt gezogen, kan het opportuun zijn niets te zeggen. En dit is grijs gebied: de vereniging is klein, en heeft in Leiden nog niet tot iets geleid op de universiteit. Buiten de universiteit mogen studenten doen en vinden wat ze willen. Aan de andere kant: door GNSV toe te laten op een informatiemarkt, geef je een controversieel geluid wel een legitiem platform.’
In Leiden wilden GNSV’ers dit jaar ook meedoen aan een informatiemarkt. Dat lukte niet, omdat hun aanmelding niet was verwerkt. De universiteit laat weten dat de GNSV daarom van de markt is weggestuurd. Voorzitter Frank spreekt dat tegen en schrijft dat leden hebben rondgewandeld ‘en met mensen gesproken die interesse toonden’.
Was het een bewuste tactiek van de universiteit om de aanmelding van de GNSV niet te behandelen? ‘Nee, dit is echt toeval’, reageert de woordvoerder. De inschrijving kwam te laat en is volgens haar ‘blijven liggen vanwege grote drukte’. Verder maakt de universiteit liever geen woorden vuil aan de GNSV, behalve dat iedereen zich aan de wet moet houden.
In Nijmegen heeft de Radboud Universiteit dezelfde opstelling. Zij is niet van plan de GNSV te weren van de campus. Wel heeft de universiteit de leden gevraagd te verklaren dat ook voor hen uitingen van seksisme, racisme en discriminatie onaanvaardbaar zijn.
‘De vereniging heeft onderschreven dat ze zich ver van racisme en al het andere houden’, zegt rector Van Krieken tijdens de discussie tegen de volle collegezaal. De studenten barsten uit in hoongelach. ‘Wat een bullshit!’, roept iemand.
Als de bijeenkomst na drie kwartier ten einde loopt, ligt er een afspraak voor een verzoenend gesprek tussen de GNSV en de studentenpartijen, begin oktober. Maar de gemoederen zijn nog niet bedaard. ‘Pff, ik moet hier wel even van bijkomen’, verzucht een student.
Fractievoorzitter Tom Steenblok constateert dat de rector uitgaat van de premisse dat je in een academisch debat eerlijk voor je mening uitkomt. ‘Als een vereniging dan cryptisch is over haar standpunten, begrijp ik dat de universiteit zegt: dan zijn ze niet racistisch en xenofoob.’
Maar volgens Steenblok is dat te simpel geredeneerd, ‘als je kijkt met welke extreem-rechtse groepen ze zich associëren en dat ze dingen roepen als ‘wij blijven strijden voor het vrije Nederlandse volk’.’ Daarom zou de rector de GNSV toch moeten weren, denkt Steenblok. ‘Nu kiest hij de weg van de minste weerstand. Wij zijn er om de universiteit een duwtje in de goede richting te geven.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden