Het was natuurlijk een slimme zet van farmaceut Merck om een consultancyfirma gespecialiseerd in merknamen in de arm te nemen. Want wat voor naam geef je aan zoiets saais als een nieuwe virusremmer? Een middel, waarvan de internationale regels voorschrijven dat hij moet eindigen op ‘vir’?
Daar wist consultancybedrijf Kaleio wel wat op. ‘De belangrijkste creatieve richting was om een naam samen te stellen die de kracht van de hamer van de dondergod Thor zou aanroepen’, schreef bedenker Jeff Boden achteraf op een weblog voor vakgenoten. Dat werd molnupiravir, naar de hamer Mjölnir. Een en al strijdbaarheid: hier was een middel dat ‘de laatste spijker in de doodskist van covid-19’ zou drijven, aldus Boden.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Het was herfst 2021, de eerste vaccinatieronde was geweest, maar nog steeds zorgde corona voor volle ziekenhuizen. ‘Iedereen wilde heel graag een middel dat het virus remt’, herinnert hoogleraar inwendige geneeskunde Joost Wiersinga (Amsterdam UMC) zich. En daar was Thors hamer. ‘Precies wat we nog nodig hadden’, zei Wiersinga bij de bekendmaking, tegen deze krant.
Aanleiding was een proef onder 775 ouderen, uitgevoerd door fabrikant Merck, die na een positieve coronatest molnupiravir óf een neppil kregen. In de placebogroep belandden 53 mensen in het ziekenhuis en overleden er acht. Bij wie molnupiravir kreeg, bleek de kans op ziekenhuisopname de helft minder, en er overleed niemand.
Wereldwijd gaf dat jubelende koppen, vrolijk spelend met de door Boden in stelling gebrachte hamermetafoor. ‘Hier is molnupiravir, Mercks op Thor geïnspireerde pil die covid plathamert’, kopte Ars Technica. ‘Is dit de pil die corona de nekslag zal toedienen?’, wierp deze krant op. ‘Zonder twijfel een doorbraak!’, noteerde vakblad Science, mét uitroepteken.
Maar twijfel was er wel degelijk. Molnupiravir pakt virussen aan door ze bij de vermenigvuldiging vol te proppen met mutaties, waardoor het virus mislukte virusdeeltjes voortbrengt. ‘Van begin af aan waren er zorgen over dit punt’, herinnert Wiersinga zich. Al dat gehamer zou bijvoorbeeld ook kunnen leiden tot nieuwe, schadelijke coronavarianten, of zelfs riskant kunnen zijn voor de patiënt. ‘Sars is nou net een virus dat na een paar mutaties niet snel het loodje legt’, zegt arts-microbioloog Matthijs Welkers (Amsterdam UMC).
Terwijl de koers van Merck met 6 procentpunt omhoog sprong, bleek de werkzaamheid tegen te vallen. ‘Je ziet altijd dat de veldproeven positiever uitpakken dan de praktijk’, vertelt hoogleraar epidemiologie Frits Rosendaal (LUMC). ‘Omdat je in de praktijk te maken hebt met mensen die bijvoorbeeld hun pillen niet innemen.’ Bovendien zijn de deelnemers aan medicijnproeven ‘geen doorsneemensen’, weet Rosendaal. ‘Men sluit bijvoorbeeld mensen uit die ziek zijn of al andere medicijnen gebruiken. Om het effect van het middel dat je wilt testen zo puur mogelijk te houden.’
En nee, dat de industrie het onderzoek uitvoerde, helpt ook niet mee. ‘We weten dat studies van de industrie altijd positiever uitpakken dan met publiek geld gefinancierde onderzoeken’, zegt Rosendaal. ‘We zeggen vaak: één onderzoek is geen onderzoek. Je wilt weten of het middel ook werkt op een andere plek, bij andere patiënten, en door andere onderzoekers’, vindt ook Wiersinga. ‘Maar dat was lastig in de covidperiode.’
En nu stort het kaartenhuis opeens helemaal in elkaar. Een grote studie onder 26 duizend, veelal gevaccineerde Britten, gepubliceerd in januari, vond geen enkel effect van molnupiravir. Waarna Merck in juni geruisloos de aanvraag voor toelating van het middel op de Europese markt terugtrok. Thors machtige hamer bleek in de praktijk een speelgoed piephamertje van plastic.
En tot overmaat van ramp blijkt nu ook de angst voor mutaties terecht. In landen waar het middel veel is voorgeschreven, zijn aan de virusstamboom nieuwe aftakkingen ontstaan van virussen vol mutaties die te maken hebben met molnupiravir, aldus een analyse die maandag verscheen in vakblad Nature. Dat bewijst dat molnupiravir inderdaad nieuwe varianten tevoorschijn hamert, vindt ook Welkers. ‘Als clinicus zeg ik: dit is een middel dat je eigenlijk niet meer moet geven.’
De zaak ‘zet aan het denken over hoe we naar medicatie kijken’, vindt hij. ‘Bij onderzoeken kijken we vooral naar: gaat de virusvracht sneller naar beneden als ik dit middel toedien? Dat doen we het liefst in cellen. Maar de dynamiek in het menselijk lichaam is totaal anders. Zeker bij kwetsbare mensen blijkt het virus de mutaties door molnupiravir gewoon te slikken. Die mensen worden een soort mini-incubatoren, kweekvaatjes voor nieuwe mutaties.’
In Nederland werd het middel uiteindelijk overigens nooit voorgeschreven. Vooral in Australië, Duitsland, Japan en het Verenigd Koninkrijk is het populair. Opvallend, vindt Wiersinga dat. ‘We lezen allemaal dezelfde vakliteratuur. En toch zie je dat uiteenlopende landen toch verschillende keuzen maken.’
Heeft de wereld zich niet gewoon een oor laten aannaaien, met die hamer van Thor? Dat gaat ook weer te ver, vindt zowel Wiersinga als Rosendaal. ‘We leven tegenwoordig in een compleet andere wereld dan die van de eerste studies’, zegt Wiersinga. ‘Het virus is totaal anders, haast iedereen heeft tegenwoordig enige immuniteit, de behandeling van ernstige corona is veel beter. Je kunt wat we nu zien, dus niet zonder meer vergelijken met de beginfase.’
Best denkbaar dat molnupiravir wel degelijk levens heeft gered en ziekenhuisopnames heeft uitgespaard, denkt ook Rosendaal. ‘Dit stemt vrolijk’, was destijds zijn eerste reactie. ‘Achteraf gezien was dat op dat moment inderdaad mijn gevoel’, zegt hij nu. ‘Ik dacht: hiermee kunnen we wel wat.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden