Twee jaar geleden riepen we in een brandbrief van het Netwerk Goed Besturen op om in de kabinetsformatie aandacht te besteden aan goed, fatsoenlijk, integer besturen. ‘Maak van Nederland een internationaal uithangbord van integriteit’ kopte de Volkskrant toen boven ons opinieartikel.
Dat is niet gelukt. Niet tijdens die formatie, evenmin tijdens het kabinet-Rutte IV dat erop volgde. Echt verrassend was dat niet, na de minimale aandacht voor goed en integer besturen in de verkiezingsprogramma’s in 2021 van zo ongeveer alle politieke partijen. Maar ja, we zijn twee jaar verder, hoop doet leven. Na jaren van passiviteit en negeren door Rutte II en III, zagen we de laatste jaren vanuit minister Hanke Bruins Slot nieuwe energie en beleidsinitiatieven.
Over de auteurs
Gjalt de Graaf is hoogleraar Bestuurskunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Leo Huberts is emeritus hoogleraar Bestuurskunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hester Paanakker is universitair docent Bestuurskunde aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Zeger van der Wal is Ien Dales hoogleraar aan de Universiteit Leiden.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Bruins Slot maakte er werk van: er liggen talrijke initiatieven en plannen met betrekking tot de integriteit van ons openbaar bestuur. Voor politici en politieke partijen, bestuurders en ambtenaren – en dat zowel landelijk als decentraal. Dat betrof óók haar eigen wereldje, het kabinet. Ze zet(te) zich in voor duidelijker regels over belangenverstrengeling (‘tijdens je ministerschap en na aftreden’) en over lobbyen, plus voor jaarlijkse aandacht voor integriteit in de ministerraad, met nadenken over de gedragscode én een training.
Die inzet dichtbij ging gepaard met veel maatregelen en plannen voor een integere politiek, bestuur en ambtenarij in ons land. Voor het eerst sinds 2003, kwam er na twintig jaar een integrale visie op het thema integriteit van besturen. Niet niks, maar dat drong niet echt door in medialand.
Tot het (beoogde) beleid voor de ambtenarij en provincies en gemeenten behoren onder andere duidelijker gedragscodes (een handboek biedt voorbeelden), meer screening van politici en ambtenaren, aandacht voor belangenverstrengeling (strengere regels, meldplicht voor nevenwerkzaamheden, en voor financiële belangen). Ook: verbetering van de integriteitsinfrastructuur (inclusief aandacht voor de rol van leiderschap), bevordering van het integriteitsbewustzijn, meer aandacht voor de cultuur en gedrag (inclusief grensoverschrijdend gedrag), risicomanagement en kennis over gevaren van ondermijning, en de inrichting van een Kennis- en Expertisecentrum Integriteit.
En toen viel het kabinet.
Nu gaan we op weg naar boeiende verkiezingen, met veel nieuwe gezichten, waarbij wij ons als betrokken toeschouwers natuurlijk afvragen wat de inzet van de politieke partijen en hun politici wordt wat betreft integer en goed besturen. Vanzelfsprekend is die aandacht niet. De vorige keren, in 2017 en 2021, was die aandacht minimaal. Dat gold voor links én rechts.
Treurig, en het staat haaks op het gegeven dat kiezers integriteit belangrijk vinden. Dat bleek uit onderzoek van EenVandaag vier jaar geleden. En dat gold en geldt voor de achterban van alle politieke partijen, van Forum tot SP. 75 tot 90 procent van het opiniepanel meldde dat integriteit een (zeer) relevant thema is voor het stemgedrag bij de verkiezingen.
Wat past dan op de agenda van de nieuwe generatie politici die aantreedt? Maak politiek en overheid meer integer, fatsoenlijk, ook om het vertrouwen van burgers terug te winnen. Zonder integriteit redden we het niet. Een begin is er: Pieter Omtzigt poneerde ‘beter besturen’ als centraal thema, Frans Timmermans van GroenLinks/PvdA omarmde dat. Nederland als uithangbord van integriteit: wij roepen alle politieke partijen, nieuw en oud, klein en groot, op om ons te tonen hoe zij dat gaan waarmaken.
Leg ons uit wat er in je programma is terug te vinden over het onderwerp. Komen de cruciale thema’s er expliciet in voor om tezamen een transparante bestuursstijl en een integere open bestuurscultuur te borgen? Dus: integer/integriteit, ethisch/goed besturen, ethisch leiderschap, belangenverstrengeling, lobbyen, organiseren van tegenspraak, (psychologische / sociale) veiligheid, melden en klokkenluiden, (kwaliteit van) integriteitsonderzoek?
Het belang hier blijvend op te reflecteren is groot. Gezamenlijk, vanuit onderzoekers, onderzoeksjournalisten, beleidsprofessionals en politici. Wij zetten een eerste stap, met een bijeenkomst met de zes politieke partijen die de peilingen aanvoeren, in november op de VU. De feitelijke aandacht voor goed en integer besturen willen we daar samen beproeven. Hopelijk gaan we zo op weg naar een politiek-bestuurlijke herbezinning, naar het verbinden van politiek en beleid met onderzoek. Op naar een beter en integerder openbaar bestuur.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden