Ze woont in het Friese dorp Sexbierum. Hoe raakte ze, als in Teheran geboren kunstenaar, na haar studie aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK) in Den Haag, juist in dat plaatsje verzeild? Tina Farifteh (41) legt het eenvoudig uit. Natuurlijk, de naam van het afgelegen dorp is grappig. Belangrijker: ze kon er goedkoop, naast de kerk, een huisje huren, zodat ze geld overhield om te doen wat écht belangrijk is: aan haar kunstproject werken. Liever dat dan, zoals hiervoor in Amsterdam, een kapitaal spenderen aan huur. En dus woont ze al twee jaar in Sexbierum, waar haar werk zijn voorlopige bekroning vindt in de indrukwekkende, soms schurende film Kitten of vluchteling?
Dagelijks wandelt Farifteh door de aardappelvelden naar de dijk met majestueus uitzicht op de Waddenzee. ‘Die ervaringen hebben mijn relatie met water hersteld. Door het werk aan mijn film waren de associaties die water bij me opriep nogal gefuckt.’ Sinds haar studie staat Fariftehs kunst in het teken van één kwestie: wat is empathie en hoe beïnvloedt dat vermogen om je in te leven in de ander onze opstelling in het vluchtelingenvraagstuk. Dat onderzoek is nauw met de Middellandse Zee verbonden. Hoe we omgaan met asielzoekers – welkom of niet – is niet alleen de politieke splijtzwam waarover Rutte IV struikelde. Voor Farifteh is het ook een persoonlijke kwestie, die haar pijnlijk raakt, als dochter uit een gevlucht Iraans gezin. Water is meer dan alleen een levensgevaarlijke vluchtroute.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur bij de Volkskrant en schrijft onder meer over fotografie en de manier waarop nieuwsfoto’s ons wereldbeeld bepalen.
‘Het viel me op dat rechtse politici in Nederland vaak watermetaforen bezigen, waarmee ze de angst voor asielzoekers aanwakkeren’, zegt Farifteh. ‘Ze hebben het over een asieltsunami, roepen dat we worden overspoeld door vluchtelingen. Zulke taal draagt bij aan het dehumaniseren van asielzoekers: we moeten een dam tegen ze opwerpen. Tegelijk berichten de media over de talloze vluchtelingen uit het Midden-Oosten en Afrika die onderweg naar Europa verdrinken. Hoe kan het dat dit leed ons niet meer raakt?’
Ze zag in 2020 de beelden van de grote brand in het overbevolkte, vervuilde vluchtelingenkamp Moria op het Griekse eilandje Lesbos. ‘Ik moest erom huilen. Ik dacht: nu mogen de opgesloten mensen daar vast weg, maar dat gebeurde niet. Moria veroorzaakte kortsluiting in mijn hoofd, waardoor ik me realiseerde dat ik het niet meer aan mezelf kon verkopen om passief te blijven’. Maar ook vroeg ze zich af waarom ze opeens zo moest huilen bij de aanblik van lijdende mensen die ze helemaal niet kende. En plots de noodzaak voelde actie te ondernemen. De voor haar bepalende factoren: de feiten onder ogen zien, de onrechtvaardigheid benoemen en jezelf herkennen in de lijdende ander.
In Kitten of vluchteling? plaatst Farifteh zichzelf, onvermijdelijk, in het hart van de vraag wie de Nederlanders hun empathie gunnen. ‘Waar sta ik op de empathieladder?’, vraagt ze zich af. Toen zij als 13-jarige met moeder en broer haar vader achterna reisde, voelde ze zich hier welkom. ‘Maar nu zie ik hoe mensen die eruitzien zoals ik verdrinken of worden mishandeld aan de Europese buitengrenzen. Ik ben door gezinshereniging in Nederland gekomen, dat kan niet als de politici hun zin krijgen die dat recht willen beperken.’ Het leidt tot een pijnlijk besef: ‘De liefde van Nederland voor mij is niet onvoorwaardelijk. Ik houd van ons, maar: houdt ons ook van mij?’
In de film komen hulpverleners en actievoerders aan het woord van wie Farifteh vermoedde dat ze handelen uit empathie, en ontdekte dat dit een rekbaar begrip is. Een hondentrimmer blijkt zich vooral het lot te hebben aangetrokken van de dieren die Oekraïners meenamen: ze wilde voorkomen dat de honden in een asiel terechtkwamen en nam ze alle 25 in huis, soms met hun baasjes en hun gezin, oneerbiedig uitgedrukt, als bijvangst.
Een vrouw die hulp verleent aan jongemannen, onder meer op Lesbos, in de even schilderachtige als dodelijke Middellandse Zee, heeft rationeel voor die groep gekozen ‘als een morele plicht, omdat niemand zich om hen bekommert’, zegt Farifteh. ‘Ze is knap, blond, jong, typisch de vrouw die sommigen zeggen te beschermen tegen de stroom van viriele mannelijke asielzoekers. Ik vroeg haar: is het niet eng om te werken in het epicentrum met al die jongemannen? Maar zij zei: ik ben veiliger in hun kampen dan in een Amsterdamse kroeg.’
De schijnbare tegenstelling in de filmtitel weerspiegelt het dilemma rond empathie. De kitten belichaamt het knuffelbare, de zachtheid die iedereen wil koesteren. De vluchteling staat voor het vreemde, het onbekende, dreiging of gevaar. Onze empathie kan aanzetten tot hulp bieden, maar kan evengoed leiden tot uitsluiting en racisme, zegt Farifteh. ‘Toen Oekraïners op de vlucht sloegen voor de oorlog werden ze met open armen ontvangen. Maar zwarte vluchtelingen uit Oekraïne werden aan de Poolse grens tegengehouden.’
De Belgische hoogleraar filosofie en ethiek Ignaas Devisch, primatoloog Frans de Waal, antiracisme-activist Jerry Afriyie, mediawetenschapper Marloes Geboers en de eerder genoemde betrokken burgers geven in de film (die een half uur duurt) tal van verhelderende inzichten in de biologische en sociale aspecten van empathie. Zoals de empathie die primaten wel voelen voor hun eigen groep, maar niet of nauwelijks voor hulpbehoevende soortgenoten buiten die groep. Tegelijk behandelt Farifteh het onderwerp ook speels, met ongemakkelijke dilemma’s voor de ondervraagden, zoals: wie red jij uit de oorlog? De streng kijkende blonde jongedame of de vriendelijke moslimvrouw? Een zwarte jongeman of een witte peuter. Kind of kitten?
Onmogelijke keuzen, maar toch. Farifteh: ‘Jij zegt dat jouw voorkeur vanzelfsprekend uitgaat naar de baby, omdat die nog een leven voor zich heeft. Maar in andere culturen telt de oudere meer, die is kwetsbaar en verdient respect.’ De impliciete boodschap van het experiment is dan ook dat individuele empathie, emotie, alleen nooit leidend kan zijn voor de beslissingen over vluchtelingen, die immers raken aan kwesties over leven en dood. Zie de feiten onder ogen, bekijk wat de gevolgen zijn voor individuele vluchtelingen en wees kritisch op politici die onze emoties en angsten bespelen, is de aanmoediging die in Fariftehs film ligt besloten.
‘Ik ga ervan uit dat niemand wil dat vluchtelingen verdrinken op zee, worden gemarteld in Libische detentiecentra of worden achtergelaten in de woestijn in Tunesië. We hebben een collectieve plicht om dat te voorkomen.’ Hoe een dergelijke vorm van beschaving te bereiken, daarover spreekt Farifteh zich in de film niet uit. ‘Ik hoop dat mijn verbeelding mensen ertoe aanzet ook die kortsluiting te voelen die ik ervoer, en zich bij onze onverschilligheid afvragen: wat de fuck is er gebeurd?’
Tina Farifteh: Kitten of vluchteling?, 24/9, Nederlands Filmfestival, Utrecht. 26/9, 23.35 uur, VPRO op NPO2. Fariftehs film The Flood is vanaf 7/10 te zien in het Amsterdam Museum. Op de expositie Vrije Vogels van BredaPhoto presenteert Farifteh een installatie in Galerie Ecker, t/m 29/10.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden