De Tweede Kamer besloot deze week de accijns op motorbrandstof ook volgend jaar laag te houden. Net als de energiebelasting op gas voor kleinverbruikers. Zo worden de lasten van burgers verlicht. Maar een bijkomend effect is ook dat de veelbesproken fossiele subsidies volgend jaar enkele miljarden lager zullen uitvallen.
Het klinkt gek – het verstoken van fossiele brandstof wordt door die verlagingen immers goedkoper. Toch is het waar. Een fossiele subsidie wordt namelijk berekend op basis van het verschil tussen de hoeveelheid belasting die bedrijven betalen en het ‘reguliere tarief’ dat consumenten betalen. Een fossiele subsidie kun je dus verlagen door bedrijven meer te laten betalen, maar ook door consumenten minder te laten betalen. Zoals deze week gebeurde.
Zo wordt nog eens duidelijk dat het afschaffen van fossiele subsidies niet per definitie hetzelfde is als het terugdringen van CO2-uitstoot. Of zelfs het omgekeerde kan veroorzaken: meer uitstoot.
Daarvan is nog een relevant voorbeeld te vinden in de impactanalyses die het kabinet liet maken over het heffen van hogere belasting op gas voor grootgebruikers. De conclusie: efficiënte gasgestookte elektriciteitscentrales in Nederland verliezen daardoor de concurrentieslag met minder efficiënte Duitse centrales. Nederland zal dus meer Duitse stroom gaan importeren, waarvoor meer CO2 wordt uitgestoten. Zowel voor het klimaat als voor de Nederlandse economie geen fijne uitkomst.
Met dit soort ‘weglek-effecten’ gijzelen landen elkaar. Ze weten wel dat het voor het klimaat en de energietransitie beter zou zijn wanneer ze grote bedrijven zwaarder zouden belasten. Maar als zij eigenhandig tarieven opschroeven, lopen ze het risico dat industrie hun land verlaat.
Over de auteur
Tjerk Gualthérie van Weezel schrijft voor de Volkskrant over energie en de impact van de energietransitie op het dagelijks leven.
In de Miljoenennota benadrukt het kabinet dat de EU al sinds 2005 beleid heeft ingezet om deze dynamiek te doorbreken: het Emissiehandelssysteem (ETS). Van de ruim dertig fossiele subsidies die het kabinet op een rijtje heeft gezet, valt de helft onder het ETS. In een opiniestuk in deze krant noemden economen Cees van Beers en Jeroen van den Bergh het ETS vrijdag ook al goed nieuws. Het is in hun ogen jammer dat dit type CO2-beprijzing op zo weinig enthousiasme kan rekenen onder klimaatactivisten.
Is dat systeem inderdaad een belangrijk antwoord op de roep om minder fossiele subsidies?
Eerst nog maar even kort wat ETS is. Feitelijk gaat het om een door de EU vastgesteld quotum voor de hoeveelheid broeikasgassen die verschillende sectoren binnen de unie mogen uitstoten. Dat quotum wordt jaarlijks afgebouwd en de uitstootrechten zijn verhandelbaar. Het ETS is in de loop der jaren steeds strenger geworden en uitgebouwd naar meer sectoren.
Onder leiding van Eurocommissaris Frans Timmermans is daar nog een flinke schep bovenop gedaan. Naast de elektriciteitssector en de zware industrie worden nu ook luchtvaart, binnenvaart, zeescheepvaart, bebouwde omgeving, kleine industrie en het wegvervoer onder het ETS gebracht. Voor het overgrote deel van deze sectoren zijn er vanaf 2040 helemaal geen emissierechten meer beschikbaar. Over 17 jaar moeten ze dus geheel klimaatneutraal zijn. Daarnaast gaat de EU vanaf 2026 een importheffing invoeren voor producten uit landen waar de emissie niet wordt beprijsd. Zodat de bedrijvigheid in de EU niet wordt weggeconcurreerd door vuile industrie buiten de unie. Onder invloed van dat beleid is de prijs van een emissierecht de laatste twee jaar verdubbeld.
Het beprijzen van CO2-uitstoot is inderdaad een belangrijk antwoord op de klimaatprobleem, zegt ook Pieter Pauw, die bij de Technische Universiteit Eindhoven klimaatbeleid onderzoekt. Tegelijkertijd betekent het volgens hem niet dat je dus niets hoeft te doen aan fossiele subsidies. ‘Want het heeft geen zin om het uitstoten van CO2 aan de ene kant te beprijzen en daarnaast bedrijven die veel uitstoten te bevoordelen.’ Daarnaast wijst hij erop dat veel sectoren het grootste deel van hun emissierechten gratis krijgen. ‘Zulke gratis rechten zijn volgens de definitie van de Wereldhandelsorganisatie ook een fossiele subsidie.’ Ook het kabinet heeft in de Miljoenennota de gratis rechten als fossiele subsidie opgenomen voor ruim 3 miljard euro.
Daar is jurist Jos Cozijnsen het niet mee eens. Hij volgt de ontwikkelingen van het ETS al twintig jaar. ‘Die gratis rechten zijn onderdeel van het quotasysteem en ze zullen komende jaren snel verdwijnen. Zo geef je bedrijven de tijd om hun uitstoot af te bouwen. En bedrijven die daarin voorop lopen, houden rechten over die kunnen ze verkopen. Goed gedrag wordt dus beloond.’ Toch vindt ook Cozijnsen het goed dat er naast het ETS ook scherp wordt gekeken naar de fossiele subsidies. ‘Die kunnen leiden tot perverse prikkels bij bedrijven.’
De belangrijkste opdracht is daarbij volgens onderzoeker Pauw om de vraag te beantwoorden welke sectoren steun verdienen omdat ze essentieel zijn en welke niet. ‘Zo hoor je de laatste tijd de vraag rondzingen of het eigenlijk niet beter is om paprika’s te importeren dan paprikaplukkers.’ Zelf vindt Pauw het ‘supermoeilijk’ om die vraag te beantwoorden. ‘Ik heb daar geen onderzoek naar gedaan.’ Maar hij denkt bijvoorbeeld aan snijbloemen. ‘Iedereen is dol op bloemen. Dus als het tuinders lukt die hier CO2-neutraal in de winter te produceren, zou ik dat heel mooi vinden. Maar die subsidie moet er van mij wel af.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden