De Stalinterreur, de oorlogen in Oekraïne, Tsjetsjenië, Zuid-Ossetië en Nagorno-Karabach, het zijn maar enkele van de grote thema’s die de revue passeren in het al maanden slepende proces tegen de 70-jarige Oleg Orlov, al decennialang een van de boegbeelden van de Russische mensenrechtenbeweging. Na de zitting van vrijdag is het proces, dat wederom onder grote belangstelling plaatsvond in de rechtbank van het Golovinski-district in het noorden van Moskou, in de slotfase aangeland.
Orlov staat terecht wegens ‘herhaaldelijk discrediteren’ van het Russische leger. Hem hangt een gevangenisstraf van drie jaar boven het hoofd. Dmitri Moeratov, Nobelprijswinnaar en hoofdredacteur van de krant Novaja Gazeta, is een van zijn verdedigers.
‘Ik twijfel er niet aan dat ik niet wordt vrijgesproken’, zegt hij, met een knik richting de openbaar aanklager en de minzaam glimlachende rechter Kristina Kostrjoekova. Eerder gaf hij aan dat hij opziet tegen een mogelijke gevangenisstraf, maar dit proces ook ziet als een voortzetting van zijn werk. En dus grijpt hij deze rechtszittingen aan om buiten, na afloop, aandacht te vragen voor het lot van andere vervolgden.
Orlov ging in Moskou meermalen de straat op uit protest tegen de Russische inval in Oekraïne, onder meer op het Rode Plein, en kreeg daarvoor forse boetes. Maar de echte steen des aanstoots is een artikel dat hij vorig jaar publiceerde op sociale media onder de titel ‘Ze wilden fascisme, ze hebben het gekregen’. Het werd vertaald en gepubliceerd op de Franse nieuwssite Mediapart. Volgens het Russische Openbaar Ministerie presenteert Orlov de acties van het Russische leger ‘als misdadig, fascistisch, resulterend in de moord op vreedzame burgers en de verwoesting van civiele infrastructuur’.
‘Ik had zelf niet gedacht dat dat artikel zoveel aandacht zou krijgen,’ zegt Orlov vrijdag tijdens zijn verweer in de rechtszaal. ‘Maar die bekendheid is vooral te danken aan de inspanningen van het Openbaar Ministerie.’ Historicus Vladislav Aksjonov analyseerde in een vorige zitting als getuige het artikel van Orlov. Hij vindt het predicaat ‘fascistisch’ met betrekking tot Rusland voor discussie vatbaar, maar ook niet meer dan dat. ‘Er is, edelachtbare, een heel eenvoudige manier om te laten zien dat het regime in Rusland niet fascistisch is: door de verdachte vrij te spreken. Want in een fascistisch regime zou zo’n vonnis onmogelijk zijn.’
Orlov, van beroep bioloog, was in de jaren tachtig een van de oprichters van de mensenrechtenbeweging Memorial, die in 2021 door de Russische rechter werd verboden. Samen met mensenrechtenorganisaties uit Oekraïne en Belarus ontving Memorial vorig jaar de Nobelprijs voor de Vrede ontving. Orlov is sinds jaar en dag nauw betrokken bij het documenteren van mensenrechtenschendingen in de Russische noordelijke Kaukasus. In 1995 boden hij en collega’s zich aan om de plaats in te nemen van honderden door Tsjetsjenen gegijzelde vrouwen en kinderen in het Zuid-Russische Boedjonnovsk. In 2007 werd hij door onbekenden in de deelrepubliek Ingoesjetië ontvoerd, mishandeld en geblinddoekt, waarna een executie werd geënsceneerd.
In de rechtszaal vertelt Orlov over zijn mensenrechtenwerk, dat hem ook naar het oosten van Oekraïne bracht. In samenwerking met Oekraïense mensenrechtengroepen documenteerde hij daar mensenrechtenschendingen door alle betrokken partijen. ‘Wij kiezen geen partij, wij komen op voor alle mensen,’ zegt Orlov. Toen president Poetin in 2022 zijn ‘speciale militaire operatie’ aankondigde was Orlov in zijn eigen woorden ‘ontzet,’ hij wist dat dit zou leiden tot heel veel burgerslachtoffers.
‘Ik voelde ook een vreselijke schaamte voor mijn onmacht die dreigende catastrofe te stoppen.’ Hij ging de straat op, met onder meer de tekst: ‘De gek geworden Poetin drijft de wereld naar een kernoorlog,’ dat door de rechter werd opgevat als ‘discreditatie’ en waarvoor Orlov een boete kreeg.
‘Kritiek staat niet gelijk aan discrediteren,’ betoogt Orlov. ‘Ik heb simpelweg gebruikgemaakt van mijn grondwettelijke recht. Ik heb geen enkele wetsnorm overtreden, ik heb de grondwet niet overtreden. Al die wetten over fake nieuws, over discreditatie, die zijn in strijd met de grondwet. En als ze mij daarvoor vervolgen, dan is dat lang niet voor het eerst in ons land. En bijna altijd zijn die mensen later gerehabiliteerd. Volgens mij moet je je onderwerpen aan de normen van het recht, niet van de willekeur.’
Buiten de rechtbank wordt Orlov met applaus onthaald door meer dan vijftig sympathisanten. Iedere zitting is voor de aanwezigen een feest van herkenning. Ruslands bekendste mensenrechtenactivisten zijn er om Orlov – die in tegenstelling tot veel andere verdachten niet in voorarrest zit, maar wel in Moskou moet blijven – een hart onder de riem te steken. Er wordt nog lang nagepraat. ‘Ik zou bijna degene willen bedanken die Orlov heeft aangegeven, omdat hij al deze mensen hier bijeen heeft gebracht en ik dit allemaal kan horen,’ zegt een vrouw.
‘In een normaal land zou een proces als dit niet mogelijk zijn. Het zou zelfs niet in behandeling worden genomen,’ zegt Jan Ratsjinski, die namens Memorial in Oslo de Nobelprijs in ontvangst nam. ‘Maar alles wat hier nu wordt gezegd wordt gepubliceerd, en dat zal later helpen deze tijd te begrijpen en laten zien dat er ook nu mensen zijn die die algemeen-menselijke waarden blijven verdedigen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden