K#@%#, $^T, GVD#X&^. Iedereen weet dat hier vloekwoorden staan. De reden dat ze cryptisch staan opgeschreven, is dat vloeken als ongewenst of kwetsend kan worden ervaren. Dit bleek ook uit de vraag in de Volkskrant-rubriek ‘Wat zou u doen?’. Een vrouw schaamde zich voor haar man, een beschaafde wetenschapper, die vloekte in het openbaar. ‘Normaal gesproken gedraagt hij zich wel sociaal wenselijk’, voegde ze eraan toe. Is haar schaamte terecht, of is er niets mis met een potje vloeken?
‘Vloeken wordt vaak gepresenteerd als iets dat niet mag. Maar het hoort bij ons taalgebruik. Het is van alle tijden en heeft wel degelijk een functie’, zegt Norbert Corver, hoogleraar Nederlandse taalkunde aan de Universiteit Utrecht. ‘Mensen hebben een uitlaatklep nodig. Vloeken is een effectief talig fenomeen om je emoties kwijt te kunnen.’
Beter/Leven
In de rubriek Beter/Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van o.a. gezondheid, geld en duurzaamheid.
‘Vloeken helpt ons om mentaal en fysiek met pijn om te gaan’, zegt Marten van der Meulen, taalwetenschapper en schrijver van het Groot Nederlands Vloekboek. Dit is aangetoond in een beroemd experiment waarbij mensen hun handen in ijswater moesten houden. ‘Als ze vloekten, konden ze dit langer verdragen.’ Hetzelfde geldt voor het omgaan met frustraties. ‘Als je wordt afgesneden op de weg, helpt het om te schelden. Dit is beter dan je fysiek afreageren’, zegt Van der Meulen
Vloeken heeft ook sociale functies. Van der Meulen: ‘Je geeft je bloot, samen vloeken kan verbindend werken en de vloeker kan als oprechter worden ervaren.’ Dit bleek bijvoorbeeld uit onderzoek van de Erasmus Universiteit: proefpersonen beoordeelden rechtbankverklaringen met vloekwoorden als eerlijker. ‘Mensen die vloeken worden als emotioneler gezien. En emotie wordt gelinkt aan oprechtheid’, zegt Van der Meulen. Om diezelfde reden kan het overtuigend werken. ‘Kijk naar hoe John de Wolf Feyenoordsupporters toesprak nadat er een voorwerp op het hoofd van een Ajacied belandde: ‘Supporters, gebruik je verstand, godverdomme.’ Door te vloeken had het meer impact.’
Natuurlijk kan vloeken als aanstootgevend of kwetsend worden ervaren. De Bond tegen vloeken-directeur Kees van Dijk: ‘Wij stellen die onderzoeken over het nut van vloeken niet ter discussie. Maar wij kijken naar de keerzijde: vloeken en schelden gaat vaak over religie of kwetsbare gebieden zoals ziekte of geaardheid. Als je in een kwetsbare positie zit, kun je dat vaak niet aanhoren. Wij zeggen: vergeet de ander niet.’
Over de auteur
Heleen van Lier schrijft voor de Volkskrant over praktische kwesties uit het dagelijks leven en (duurzaam) reizen.
Volgens Corver is bewustzijn hierover goed, maar kun je vloeken niet onderdrukken of verbieden. ‘We kunnen wel onze vloeken aanpassen aan onze toehoorders. Wat voor de één een pijnlijke vloek is, is dat voor de ander niet. Vaak voelen mensen intuïtief aan wat wel en wat niet kan. Je ziet al bij kinderen dat ze wel vloeken bij hun voetbalvriendjes, maar niet bij oma.’ Een bastaardvloek, een van een vloekwoord afgeleide term, is een methode om te vloeken zonder te kwetsen. De varianten op godverdomme en Jezus zijn al aardig ingeburgerd: potdomme, potjandorie, jeetje en jemig. In het bijzijn van kinderen wordt geregeld sjips in plaats van shit gebruikt.
Van der Meulen: ‘Deze woorden liggen allemaal vrij dicht tegen hun origineel aan, het moet wel duidelijk zijn dat er sprake is van een vloek.’ Ook bevatten ze net als echte vloekwoorden vaak explosieve klanken, zoals p, t en k, en klanken die je kunt verlengen en verscherpen, zoals bij jéééézus/mig, of gggggodverdomme.’ Corver: ‘Ook de mogelijkheid om ze uit te breiden, maakt het effect groter, net als vijf keer achter elkaar op een bel drukken. Dit kan vaak met het tussenwoord ‘de’, zoals shitter-de-shitter, of potver-de-potver-de-potver.’
‘De kracht van de vloek ligt ook in het overtreden van het taboe’, zegt Corver. Hierom is een woord als kanker heftiger dan tering en tyfus, ziekten die hier geen slachtoffers meer maken. De Bond tegen vloeken strijdt daarom juist tegen dit woord. Tijdens gastlessen op scholen stimuleren ze jongeren om zelf met alternatieven te komen. ‘Dan zie je dat ze vindingrijk genoeg zijn om zelf woorden te bedenken die min of meer dezelfde ontlading geven, maar die minder pijnlijk zijn.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden