‘De deur gaat dicht, iedereen naar buiten! Besluit van de rechter, de zaal is vol, wie voor Orlov komt, komt er niet in.’ Met zachte dwang delegeert de bewaker van de rechtbank de rij wachtenden bij de ingang naar buiten. Inclusief, tot diens niet geringe verbazing, een van de getuigen, die veel later alsnog wordt toegelaten. Ongeveer veertig mensen moeten het verloop van de rechtszaak op straat volgen via Telegramkanalen. Die melden al meteen dat de zaal op de vierde verdieping verre van vol is.
Het proces tegen de Russische mensenrechtenactivist Oleg Orlov sleept al sinds juni en gaat vandaag verder in de rechtbank van het Golovinski-district in het noorden van Moskou, wederom onder grote belangstelling. Orlov staat terecht wegens ‘herhaaldelijk discrediteren’ van het Russische leger en hangt een gevangenisstraf van drie jaar boven het hoofd.
Orlov ging in Moskou meermalen de straat op uit protest tegen de Russische inval in Oekraïne, onder meer op het Rode Plein, en kreeg daarvoor forse boetes. Maar de echte steen des aanstoots is een artikel dat hij vorig jaar publiceerde op sociale media onder de titel ‘Ze wilden fascisme, ze hebben het gekregen’. Het werd werd vertaald en gepubliceerd op de Franse nieuwssite Mediapart. Volgens het Russische Openbaar Ministerie presenteert Orlov de acties van het Russische leger ‘als misdadig, fascistisch, resulterend in de moord op vreedzame burgers en de verwoesting van civiele infrastructuur’.
‘Niemand kan hem dwingen af te zien van zijn overtuiging,’ zei aan het begin van het proces Dmitri Moeratov, hoofdredacteur van de krant Novaja Gazeta en tevens Nobelprijswinnaar. Schouder aan schouder met advocaat Katerina Tertoechina treedt hij in de rechtszaal op als verdediger van zijn vriend. Moeratov betoogt dat het wetsartikel op grond waarvan Orlov wordt vervolgd in strijd is de Grondwet, die vrijheid van meningsuiting garandeert.
Historicus Vladislav Aksjonov analyseert als getuige het artikel van Orlov, vindt het predicaat ‘fascistisch’ voor discussie vatbaar, maar ook niet meer dan dat. ‘Er is, edelachtbare, een heel eenvoudige manier om te laten zien dat het regime in Rusland niet fascistisch is: door de verdachte vrij te spreken. Want in een fascistisch regime zou zo’n vonnis onmogelijk zijn.’
Oleg Orlov (70) is al decennialang een van de boegbeelden van de Russische mensenrechtenbeweging. Van beroep bioloog, was hij in 1988 een van de oprichters van mensenrechtenorganisatie Memorial, dat in 2021 door de Russische rechter werd verboden en vorig jaar, samen met mensenrechtenorganisaties uit Oekraïne en Belarus, de Nobelprijs voor de Vrede ontving.
Orlov is sinds jaar en dag nauw betrokken bij het documenteren van mensenrechtenschendingen in de Russische noordelijke Kaukasus. In 1995 boden hij en collega’s zich aan als gijzelaar, om de plaats in te nemen van honderden overwegend vrouwen en kinderen, die door een groep Tsjetsjenen onder aanvoering van Sjamil Basajev waren gegijzeld in een ziekenhuis in het Zuid-Russische Boedjonnovsk. In 2007 werd hij door onbekenden in de deelrepubliek Ingoesjetië ontvoerd, mishandeld en geblinddoekt, waarna een executie werd geënsceneerd.
Al die episodes uit Orlovs biografie passeren opnieuw de revue in deze rechtszaak. ‘Tijdens de terreuractie in Boedjonnovsk keek iedereen toe en leefde mee’, zegt journalist en getuige à décharge Jelena Milasjina, die eerder dit jaar bijna werd doodgeslagen toen ze in Tsjetsjenië een rechtszaak wilde bijwonen. ‘Maar niemand dacht: ik kan proberen die mensen te redden. Orlov en anderen dachten dat wel en gingen erheen. Gaan onderhandelen met onmenselijke mensen, die zwangere vrouwen hebben gegijzeld, dat was een eerste daad van moed. En daarna, om het aantal vreedzame gijzelaars tot een minimum te beperken, toonde Orlov zich bereid zelf gijzelaar te worden.’
Moertazali Gasangoesejnov is een grijsgebaarde Dagestaan met droevige ogen. Buiten de rechtbank houdt hij een foto omhoog van zijn beide zoons, die in 2016 door de politie werden doodgeschoten, op weg naar huis na het hoeden van hun schapen. Ze waren 17 en 19 jaar oud. Binnen doet hij zijn verhaal als getuige. ‘De jongste kreeg elf kogels, de oudste acht. Ze deden hun andere jassen aan, zo maakten ze van herders terroristen.’ Dankzij de inzet van Memorial lukte het hem om hun onschuld te bewijzen. Gasangoesejnov vertelt zijn verhaal aan wie het horen wil en aarzelde geen moment om hier op te treden als getuige. ‘God geve dat niemand op deze wereld zijn eigen zoons hoeft te begraven.’
Iedere zitting is voor de aanwezigen een feest van herkenning. Ruslands bekendste mensenrechtenactivisten zijn er om Orlov – die in tegenstelling tot veel andere verdachten niet in voorarrest zit, maar Moskou niet mag verlaten – een hart onder de riem te steken. Onder hen de 81-jarige Svetlana Gannoesjkina, waarschijnlijk Ruslands oudste ‘buitenlandse agent’, tevens getuige. Er wordt nog lang nagepraat. ‘Ik zou bijna degene willen bedanken die Orlov heeft aangegeven, omdat hij al deze mensen hier bijeen heeft gebracht en ik dit allemaal kan horen’, zegt een vrouw.
‘In een normaal land zou een proces als dit niet mogelijk zijn. Het zou zelfs niet in behandeling worden genomen’, zegt Jan Ratsjinski, die namens Memorial in Oslo de Nobelprijs in ontvangst nam. ‘Maar alles wat hier nu wordt gezegd, wordt gepubliceerd, en dat zal later helpen om deze tijd te begrijpen en laten zien dat er ook nu mensen zijn die die algemeen-menselijke waarden blijven verdedigen.’
Orlov heeft eerder aangegeven dat hij opziet tegen een mogelijke gevangenisstraf, maar dit proces ook ziet als een voortzetting van zijn werk. ‘De repressie staat niet stil, ze gaan door met het opsluiten van mensen, uitsluitend vanwege het uiten van hun mening, hun kritiek op de oorlog.’ En dus grijpt hij iedere rechtszitting aan om buiten na afloop aandacht te vragen voor het lot van andere vervolgden.
Zoals oud-politieman Sergej Glochov, die ook na hoger beroep voor zeven jaar de gevangenis in moet, omdat hij met familieleden en bekenden telefoongesprekken heeft gevoerd over Russische verliezen in Oekraïne. ‘De onderzoekers stelden dat de gesprekken werden afgeluisterd door de politie en daarom publiek waren’, zegt Orlov smalend. ‘Degene die afluisterde, ik citeer, ervoer een gevoel van onrust, angst en kwetsbaarheid.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden