Na een periode waarin ze weinig gevraagd werd, is Renée Soutendijk helemaal terug in de Nederlandse film. Een gesprek over de veranderde mores in de filmindustrie, vrouwenrollen en seks op de set van Spetters: ‘Paul Verhoeven heeft een enorme overredingskracht. We deden gewoon wat hij vroeg.’
In het grand café van Eye Filmmuseum in Amsterdam kijkt Renée Soutendijk uit over het IJ. Ze is op interviewtournee naar aanleiding van haar indrukwekkende rol in Sweet Dreams, de koloniale satire van de Nederlands-Bosnische regisseur-scenarist Ena Sendijarević. Met die film wordt vrijdag 22 september het Nederlands Film Festival geopend. Voor de rol van Agathe werd Soutendijk beloond met een Luipaard voor beste actrice op het filmfestival van Locarno.
Ze zit nog maar net als Ido Abram, adjunct-directeur van Eye, haar komt feliciteren: Sweet Dreams is gekozen als officiële inzending van Nederland voor de International Feature Film-award bij de Academy Awards van 2024, de Oscars dus.
‘En dat voor een absurdistische film’, zegt Soutendijk enthousiast, ‘dat vind ik zo verrassend.’
Soutendijk (66) won eerder onder meer een Gouden Kalf voor haar rol in De ijssalon (1985) van Dimitri Frenkel Frank. Ze brak door als snackbarmeisje Fientje in Paul Verhoevens Spetters (1980) en verzetsstrijder Hannie Schaft in Het meisje met het rode haar (1981). In 1982 vertolkte ze de rol van Hedwig in het door Nouchka van Brakel verfilmde Van de koele meren des doods van Frederik van Eeden. Haar rol in de Gerard Reve-verfilming De vierde man (1983), ook van Verhoeven, bezorgde haar internationale aandacht – ze werkte in Duitsland, Engeland en de Verenigde Staten.
Een van de opvallendste films uit die periode is Eve of Destruction (1991), met Soutendijk als losgeslagen moordrobot. De afgelopen jaren was Soutendijk regelmatig te zien in het theater, onder meer in de marathon Borgen van het Noord Nederlands Toneel.
In Sweet Dreams, gefilmd op het Franse overzeese departement La Réunion, speelt de 66-jarige Soutendijk de vileine matriarch van een Nederlandse suikerfamilie in Nederlands-Indië rond 1900. Terwijl de koloniale macht afbrokkelt en ze haar naar adem happende man voor haar ogen laat sterven, trommelt ze haar Nederlandse familieleden op om voor een allerlaatste keer de Indonesiërs uit te buiten.
‘Ik vind het geweldig dat de pas 36-jarige Ena Sendijarević, zulke eigenzinnige keuzen durft te maken’, zegt Soutendijk. ‘Ze heeft iedereen meegekregen. Naar mijn idee is Sweet Dreams een ensemblefilm, met voor iedereen een gelijk aandeel. Mijn rol wordt er nu uitgelicht.’
Volgens het juryrapport ‘doordrenkt’ Soutendijk haar personage met ‘een intensiteit die weerklinkt in elke scène die ze speelt.’ Deze krachtige invulling van de rol contrasteert met haar voorkomen in het dagelijks leven: ze is bedachtzaam, spreekt zacht en kiest haar woorden voorzichtig.
Omdat Sweet Dreams zo’n aparte, vervreemdende film is heeft Sendijarević het script gedetailleerd uitgeschreven, zodat iedereen die mee zou doen precies wist wat ze wilde maken, vertelt Soutendijk. ‘Ik werk graag met mensen die precies weten waarom en hoe ze iets willen maken.’ Door corona was er extra veel tijd. ‘De opnamen werden uitgesteld, en die tijd hebben we gebruikt voor extra repetities en verfijning van het script. Vervolgens moesten we op La Réunion met de Indonesische acteurs een balans vinden: elkaar leren kennen, onderzoeken wat de mogelijkheden waren.’
‘Ik had al een tijdje niet meer zo’n grote filmrol gespeeld. Als vrouwelijke acteur is er een periode in je leven waarin je nauwelijks wordt gevraagd voor grote filmrollen, laten we zeggen van je 50ste tot je 60ste. Daarom heb ik een tijdje meer theater gedaan.’
‘Op een gegeven moment vindt er een wisseling van de wacht plaats, de mensen met wie ik werkte zijn allemaal in de 70 of ouder en die maken op een bepaald moment geen films meer. Dan neemt de volgende generatie het over, en die kiest andere acteurs en andere verhalen, vanuit een ander perspectief.’
‘Ja, maar oudere vrouwen worden nu eenmaal nog altijd minder aantrekkelijk gevonden. Niet dat ik vroeger films heb gemaakt alleen maar vanwege het mooi zijn – dat accepteerde ik niet. Ik wilde altijd een gelaagde rol.
‘Het is een constatering hè. Ik haat het als mensen verbitterd worden en zeggen dat vroeger alles beter was. Ik wil de veranderende tijd omarmen, met de blik vooruit. Ik heb afgelopen jaar drie films gedraaid, en ik ben 66, dus er is hoop.’
‘Ik werd vorige week ook met deze formulering geconfronteerd tijdens een ander interview. Ik dacht toen: waar heeft die interviewer dit in godsnaam vandaan?
‘In Spetters speel ik de vrouw die haar sexappeal inzet om iets te bereiken, om te ontsnappen aan haar leven als medewerker in een snackbar. Na de seksuele revolutie van de jaren zestig en zeventig kreeg seks in de jaren tachtig veel aandacht in films. Het leek soms of ze alleen maar daarover gingen, maar dat was natuurlijk niet zo. Spetters werd gereduceerd tot seks, terwijl de film meer was dan dat. En ik tot sekssymbool, terwijl de rol van Fientje verder ging dan alleen haar uiterlijk.’
‘Dat was pittig voor ons als jonge acteurs (onder wie Maarten Spanjer en Hans van Tongeren, red.), want wij hadden na het draaien helemaal niet het gevoel dat we ons ergens voor moesten schamen. Ineens leek het of iedereen meegewerkt had aan iets wat absoluut verwerpelijk was.’
‘Als je er middenin zit, denk je er niet zo over na. In de films van Nouchka van Brakel was de emancipatiegolf duidelijk aanwezig. Een film als Van de koele meren des doods heeft raakvlakken met Sweet Dreams, onder andere door de tijd waarin het zich afspeelt, rond 1900. En beide films gaan over een vrouw die worstelt met de dogma’s van die tijd. De rol van Hedwig in Koele meren was een droomrol, omdat ze door zoveel fasen heen ging: verliefd, met seksuele fantasieën, tot een mislukte zelfmoordpoging.’
‘Vrouwen hebben meer sensoren voor hun omgeving, dat zorgt voor harmonie. Het is prettig op de set, rustig, evenwichtig. Er wordt beter naar iedereen geluisterd. En vrouwelijke regisseurs kijken op een andere manier naar vrouwelijke rollen. Dat heb ik ook met Sweet Dreams weer gemerkt.’
‘Daardoor is de gelaagdheid van Hedwig zo aanwezig in Koele meren, ik zou haast zeggen bijna te veel. Ook seksscènes zijn anders als een vrouw regisseert, namelijk benaderd vanuit de gedachtenwereld van een vrouw: mooier, genuanceerder, minder gericht op exploitatie van naakt en meer vanuit het verlangen van een vrouw. Neem de scène in Sweet Dreams waarin Siti een hoogtepunt bereikt, die is decent, er komen geen geslachtsdelen in beeld. Waarom zou dat ook moeten als het op deze subtiele manier invoelbaar en duidelijk is?’
‘Alle jonge acteurs in Spetters wilden zó graag. Dus we stonden open voor alles. En Paul Verhoeven heeft een enorme overredingskracht. We deden gewoon wat hij vroeg. De scène dat ik op een bed lig met Hans van Tongeren staat me nog altijd bij. Terwijl ik zijn geslacht in mijn hand heb, vergelijk ik het leven met een kroket. De combinatie van tekst en handeling... zou ik dat nu nog doen? Ik weet het niet, maar toen had ik daar geen problemen mee. Ik vond het nogal komisch en ik denk dat het ook bravoure was. Paul kon acteurs tot het uiterste drijven. Ik heb nog nooit met een intimiteitscoach gewerkt, maar ik denk dat het goed is dat ze er zijn. Ik hoor van andere acteurs dat ze het prettig vinden.’
‘Misschien op sommige momenten wel, zeker bij scènes die zo expliciet waren. Waarom moest dat eigenlijk zo expliciet, vraag ik me nu weleens af.’
‘Dat is een rare uitspraak. Maar ik kom nog steeds mannen tegen die tegen me zeggen: ik had jou vroeger boven mijn bed hangen. En die bedoelen dat lief, denk ik. Ik kan het in de tijd plaatsen. Nu kun je alles op internet vinden – naakt, porno. Dat was in 1980 nog niet zo. Een gevolg van internet is ook dat acteurs nu niet meer alles zo expliciet willen, omdat dat soort scènes, ook met de ontwikkelingen in AI, een eigen leven gaan leiden en uit de context worden gehaald.’
‘Steeds minder. Vroeger had ik meer het idee dat ik bestond omdat ik deed wat ik deed. En was ik onzekerder. Ik was altijd meer een observator dan dat ik behoefte had om middelpunt te zijn in gesprekken of discussies. Met de jaren ben ik zekerder van mezelf geworden. En sterker. Dan weet je: ik ben oké zoals ik ben. Ik hoef er niet met allerlei cosmetische kunstgrepen voor te zorgen dat ik misschien wat meer in de smaak val. Als iemand zijn gezichtsexpressie verliest, dan zit je jezelf in de weg, maar ook het spelen van een rol.
‘Aan de andere kant vormt je gezicht zich met de jaren en de lijnen in je gezicht zorgen ervoor dat je op een bepaalde manier overkomt. Ik word snel gekozen voor de rol van strengere vrouwen. Paul Verhoeven vroeg weleens aan actrices of ze hun trekken zachter konden maken met cosmetische ingrepen. Ik ben er niet tegen, maar mensen die te ver gaan beperken zichzelf in expressie. Ik vind Nicole Kidman een geweldige actrice, maar haar gezicht leidt me teveel af. Geef mij maar Olivia Colman of Frances McDormand.’
‘Ik heb met plezier gekeken, moet ik zeggen. Het begin alleen al, met die babypoppen die tijdens het spelen kapot worden geslagen. Heftig! En ineens verschijnt er een immense barbiepop in het leven van die meisjes, een vrouw die alles kon zijn, niet alleen moeder voor haar baby.’
‘Voor een onderzoek van het ACT (belangenorganisatie van acteurs, red.) heb ik veel jonge vrouwelijke acteurs gesproken. Zeker in kleinere rollen durven vrouwen nog altijd niet hun stem te laten horen, omdat ze zo afhankelijk zijn. Tijdens die gesprekken lijkt het soms of ik word teruggeworpen in de tijd, terwijl ik tegelijkertijd zie dat er veel verandert, maar we zijn er nog niet. Als ik naar mijn zoon van 27 kijk, denk ik dat het wel goed zit met de nieuwe generatie, de relaties zijn veel gelijkwaardiger geworden. En de helft van de inzendingen voor de Nederlandse Gouden Kalf-competitie is door een vrouw geregisseerd.
‘Zelf heb ik die mannelijke dominantie nooit zo ervaren, misschien omdat ik altijd hard mijn best heb gedaan onafhankelijk en vrij te zijn en goed na te gaan wat ik wel en niet wilde doen. Omdat ik mijn moeder wilde ontlasten was ik al van jongs af aan heel zelfstandig. Mijn moeder is opgegroeid in pleeggezinnen, en altijd afhankelijk geweest van de vraag of ze wel of niet mocht blijven. Ze heeft veel nare ervaringen gehad. Ik wilde haar niet lastigvallen met mijn problemen, want mijn moeder had al genoeg geleden. Nu zie ik pas dat dat tegenover haar niet eerlijk is geweest, want zij wilde het juist anders voor haar kinderen.’
‘In 1985 kreeg ik een Gouden Kalf voor mijn oeuvre. Ik was 28! Het klopt toch wat ik zeg? Was ik toen echt pas 28?’
‘Nederland is klein, natuurlijk. Als een film je de mogelijkheid geeft om je werkterrein uit te breiden moet je die kans grijpen, vind ik.
‘Toen ik naar Los Angeles ging nam ik mijn dochter en een au pair mee. Omdat ik al zoveel had gedaan was ik niet meer bereid om helemaal van voor af aan te beginnen. Een van de redenen dat ik de rol in Eve of Destruction kreeg was omdat de vrouw die ik speelde onsympathieke trekjes had. Daar wilden Amerikaanse actrices zich niet aan wagen, vanwege het afbreukrisico. Een slecht karakter was slecht voor de reputatie van vrouwelijke acteurs, die moesten toch vooral lief en aardig zijn. Dat is wel veranderd hoor, ik heb het idee dat onsympathieke rollen nu juist meer aandacht krijgen – zie Sweet Dreams.
‘Daarna bleek al snel dat ik tevreden moest zijn met mindere rollen en werd mijn Amerikaanse carrière niet wat ik ervan hoopte. Ik ben dan heel realistisch: oké, ik kan hier blijven werken, maar word ik er gelukkig van? Nee. En een huwelijk met zo’n afstand ertussen... Kiezen we voor onze relatie of lopen we het risico dat we uiteindelijk uit elkaar groeien? Dat waren op een bepaald moment de opties. Ik koos ervoor om terug te gaan en we zijn nog altijd bij elkaar.
‘Gelukkig hebben mijn echtgenoot en ik de afspraak dat we elkaar altijd de kans geven om ergens voor te gaan. We hebben nooit omwille van onze relatie iets níét gedaan. Achteraf denk ik weleens: heb ik mijn dochter, die dit jaar 40 wordt, niet tekort gedaan? Onze zoon is dertien jaar jonger, die heeft er minder onder geleden, denk ik.’
‘Ze heeft veel au pairs gehad. We hadden een groot huis waar ook onbehuisde familieleden en vrienden een kamer hadden. Dus we hebben onszelf en de kinderen altijd omringd met lieve mensen en aandacht. Maar de aandacht van je ouders is toch het belangrijkste. In haar beleving waren we er nooit. Dan kunnen wij vinden dat we er wél genoeg waren, maar het gaat om haar gevoel.
‘De verhouding is hartstikke goed, hoor. We delen met haar gezin – ze heeft vier kinderen – een huis in de binnenstad van Amsterdam. Soms bekruipt me het gevoel dat ik iets in moet halen. Dan prijs ik me gelukkig met de kleinkinderen.’
Komend najaar gaan nog twee films met een belangrijke rol voor Renée Soutendijk in première. Neem me mee van Will Koopman speelt zich af tijdens een seniorenreis naar Zuid-Frankrijk. Witte flits van Laura Herminades is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van een vader en moeder van wie de zoon na een psychiatrisch traject van ruim twintig jaar toestemming krijgt voor euthanasie.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden