Vorige week ontmaskerde voormalig minister Henk Kamp van Sociale Zaken zichzelf als een van de kwade geniussen achter het straffe fraudebeleid van de afgelopen decennia. Tot het einde van het verhoor van de onderzoekscommissie van de Tweede Kamer hield hij vast aan zijn overtuiging dat het toch vooral de individuele, onverantwoordelijke burgers zijn die ons land naar de rand van de afgrond brengen: financieel, maar vooral moreel.
En hoewel Kamp een van de uitblinkers is in het neoliberale topsegment van bestuurlijk Nederland, is het onterecht om hem als hoofdschuldige aan te wijzen; daarmee doen we veel andere bestuurders tekort.
Kern van het denken van Kamp c.s. is de gedachte dat grote politiek-bestuurlijke vraagstukken opgelost kunnen worden door burgers hiervoor individueel verantwoordelijk te stellen en te disciplineren. ‘Responsabiliseren’ heet dat inmiddels in wetenschappelijk jargon.
Over de auteur
Hans Bosselaar is bestuurskundig onderzoeker, verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het gaat dan met name om die opgaven, waarvan de aanpak te grote politieke risico’s met zich mee brengt. Electorale risico’s en, daarmee sterk verband houdende, economische risico’s. Of het nu gaat om het bestrijden van armoede, van de toename van obesitas of het aanpakken van de klimaatcrisis: de individuele burger is verantwoordelijk. Wie die verantwoordelijkheid niet pakt en ‘zwak’ blijkt, zal toch echt zijn gedrag moeten aanpassen. Zo niet, dan moet hij op de blaren zitten, dat is logisch. Een betere wereld begint immers bij jezelf.
Beleidsmakers als Kamp en hun ambtenaren richten zich steeds minder op de analyse en aanpak van structurele vraagstukken. Grote maatschappelijke problemen als armoede en systematische gezondheidsverschillen worden ‘ge-reframed’ tot een opeenstapeling van individuele psychologische tekortkomingen. Bij voorkeur worden burgers op een positieve manier geprikkeld (‘genudged’) om in het gareel te lopen. Voor de psychologisch allerzwaksten zijn er strengere, disciplinerende maatregelen. Het is tegen deze achtergrond dat tegenwoordig elke overheidsinstantie een batterij aan gedragswetenschappers in dienst heeft.
De psychologische aanpak blijkt in de praktijk niet echt te werken, maar heeft ook een aantal extra nadelen. In de eerste plaats leidt het de aandacht af van de omvang van de problemen die op ons af komen en van de veroorzakers ervan, de economische giganten als Shell, Coca Cola, Tata Steel en noem ze maar op.
Sterker nog het biedt deze bedrijven de gelegenheid om zich richting de zwakke burgers als redder in nood op te stellen, door hen te ‘helpen’ bij het nemen van hun verantwoordelijkheid. Bijvoorbeeld door het groener maken van brandstof, het uitbreiden van het assortiment met ‘light’-varianten of het compenseren van CO2-uitstoot. Dit zijn maatregelen waarmee zij tegelijkertijd de status quo, waarvan zij het meest profiteren, in stand houden.
Daarnaast maakt de psychologische aanpak de individuele burger minder bereid om mee te gaan in de structurele aanpak van problemen. Hoezo belasting op kerosine als mijn vliegmaatschappij mijn CO2-uitstoot naar Mallorca toch al compenseert? Hoezo hogere uitkeringen als iedere uitkeringsgerechtigde toch de kans grijpt om te frauderen?
En zo schuilt in de benadering van Kamp c.s. een groot politiek-bestuurlijk gevaar. De geschiedenis heeft laten zien dat met een structurele aanpak van vraagstukken als armoede, ongelijkheid en gezondheidsrisico’s succes kan worden geboekt. Kijk bijvoorbeeld naar het effect van ons sociale zekerheidsstelsel sinds de Tweede Wereldoorlog of van de bestrijding van rookverslaving in de afgelopen jaren.
Beleidsmakers, en dat is zeker niet alleen Henk Kamp, die problemen blijven terugvoeren op de psychologie van de (zwakke) mens, tasten het maatschappelijk draagvlak aan om grote problemen daadwerkelijk het hoofd te bieden. Natuurlijk kunnen individuele burgers bijdragen aan het aanpakken van de grote maatschappelijke uitdagingen, maar een nieuw kabinet kan er niet omheen om ook de structurele oorzaken van maatschappelijke problemen op tafel te leggen. Daarmee ontstaat niet alleen ruimte voor het ontwikkelen van grote, duurzame oplossingen, maar kunnen we ook afscheid nemen van het blaming the victim-beleid van de afgelopen decennia.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden