Coalitiepartij ChristenUnie die samen met oppositiepartij GroenLinks-PvdA optrekt om het minimumloon nu al te verhogen, regeringspartij VVD die met samen met flankpartijen SP en de PVV de verhoging van de benzineaccijnzen wil tegenhouden, en regeringspartijen D66 en ChristenUnie die opeens weer lijnrecht tegenover elkaar staan als het gaat over euthanasie. Voor wie nog over twijfelde is het woensdag op de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen glashelder: de oude coalitiegenoten zijn op zoek zijn naar nieuwe vrienden en niets is meer wat het was.
Dat is niet verwonderlijk, want een nieuw politiek tijdperk dient zich aan. Hoewel het debat na Prinsjesdag traditiegetrouw in het teken staat van het vertimmeren van de begroting van het kabinet, stond het dit jaar vooral ook in het teken van de aanstaande verkiezingen op 22 november. Afgaande op de recente kiezersonderzoeken is een politieke aardverschuiving met nieuwe politieke verbondjes die aan de knoppen zitten niet ondenkbaar.
Over de auteurs
Avinash Bhikhie is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek.
Natalie Righton is eveneens politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen.
Volg alles over de Tweede Kamerverkiezingen hier.
En dus trekken de huidige coalitiepartijen VVD, D66, CDA en CU woensdag elk hun eigen plan tijdens het grootste politieke debat van het jaar. Net na het middaguur maakt VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans met één opmerking duidelijk dat de oude coalitie wat haar betreft dood en begraven is. Als haar voormalige coalitiegenoot Jan Paternotte (D66) wil weten of de VVD iets extra’s wil doen aan de hoge reiskosten voor middeninkomens, antwoordt Hermans gepikeerd dat het kabinet daarover afspraken had gemaakt ‘toen we nog een coalitie waren’. Ditmaal wil ze hem niet zomaar tegemoetkomen. De boodschap is helder: eenmaal in campagnestand voelt de VVD zich niet meer gebonden aan coalitieafspraken.
Zo zijn er meer speldenprikjes die duidelijk maken dat ‘de coalitie’ op het Binnenhof niet echt meer bestaat. Zo stuit het pleidooi van de ChristenUnie voor een hoger minimumloon op hoorbare weerstand bij de vroegere bondgenoot VVD. ‘Als ik moet kiezen, dan doe ik liever iets extra’s voor de middeninkomens’, zegt Hermans. Het CDA heeft op haar beurt twijfels bij VVD-voorstel om de brandstofaccijns te verlagen waardoor ‘hardwerkende Nederlanders’ goedkoper kunnen tanken.
Pikant is ook dat VVD’er Hermans nogmaals botst met D66’er Paternotte, omdat de liberalen de deur op een kier hebben gezet voor PVV-leider Geert Wilders. Hermans laat fijntjes weten dat ze heus wel in de gaten heeft dat Paternotte zélf heeft overwogen om direct na de kabinetsval samen met Wilders een motie van wantrouwen in te dienen tegen Rutte. ‘Over samenwerken gesproken: ik heb de woorden van de heer Wilders gehoord’, sneerde Hermans.
Ondertussen zoeken partijen op de rechterflank juist toenadering tot elkaar. ‘De PVV is een constructieve partij, ik ben een redelijk mens’, zei Wilders al in het eerste uur van het debat. Het is Wilders niet ontgaan dat de nieuwe VVD-leider Dilan Yesilgöz de principiële blokkade tegen de PVV heeft opgeheven. Wilders ziet na jaren in de oppositie eindelijk kans te regeren. Hij heeft daarbij één belangrijke voorwaarde: ‘Dat de instroom van asielzoekers zeer fors, en ik onderstreep fors, wordt beperkt.’ Een asielstop, zoals hij eerder eiste, hoeft echter niet per se meer. Hij is bereid om ‘water bij de wijn’ te doen om een samenwerking met andere partijen mogelijk te maken. ‘Als je in een meerpartijenstelsel wil besturen, moet je tot compromissen komen’, zegt Wilders alsof hij dat altijd al vond.
Met name Denk en D66 geloven niets van Wilders’ transformatie tot de milde nestor van de Kamer. ‘Een verbod op korans en moskeeën: bent u daar nog voor?’, wil Paternotte van Wilders weten. ‘En een verbod op hoofddoekjes, ook voor Tweede Kamerleden?’ Wilders antwoordt in beide gevallen bevestigend. Reden voor Paternotte om Hermans erop te wijzen dat deze standpunten tot voor kort als verwerpelijk en antirechtsstatelijk werden gekenmerkt door de VVD. Maar Hermans geeft geen krimp. Volgens haar zijn de uitspraken nog steeds verwerpelijk. ‘Maar ik vind ook dat we vooruit moeten kijken.’ De VVD wil de komende campagneweken bekijken of de scherpe randjes er bij de PVV echt vanaf gaan. ‘Dat zal meewegen in onze afweging.’
Ook aan de linkerzijde zoeken partijen elkaar op. Van de SP tot Denk en van Partij voor de Dieren tot de nieuwe fusiebeweging GroenLinks-PvdA: alle zijn het eens dat de demissionaire begroting ambitieuzer had gemogen. Ze eisen vooral meer maatregelen tegen armoede en meer (betaalbare) klimaatplannen.
Wat Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA) betreft wordt er niet tot na de verkiezingen gewacht met het verhogen van het minimumloon en de afbouw van fossiele subsidies. Zijn voorstel om de afbouw van deze subsidies wettelijk te verankeren, wordt door D66 positief ontvangen. Klaver en Paternotte vinden dat ‘fundamentele keuzen’ niet kunnen wachten op verkiezingen en mogelijk weer een eindeloze formatie. Klaver: ‘Het kabinet is demissionair, maar deze Kamer is dat niet. We moeten nu stappen zetten.’
Linkse partijen stuiten daar als vanouds wel weer op weerstand van de VVD. Hermans houdt vol dat ze niet ‘in twee dagen’ een besluit wil nemen over structurele maatregelen die veel geld kosten. ‘Dat moet een nieuw kabinet doen.’
Nieuwkomers Caroline van der Plas (BBB) en Pieter Omtzigt (Nieuw Sociaal Contract) laten er intussen geen gras over groeien dat de oude gevestigde partijen wel allerlei plannetjes kunnen hebben voor de toekomst van Nederland, maar dat er wat hen betreft een nieuwe wind gaat waaien. Onderlinge verschillen zijn er wel tussen BBB en NSC. Zo maakt Omtzigt zich vooral zorgen om de portemonnee van Nederlanders, terwijl Van der Plas zich woensdag nadrukkelijk bekommert om ondernemers.
Met gedetailleerde voorbeelden zet Omtzigt uiteen dat sommige belastingregels inmiddels voorkomen dat het voor de middenklasse loont om extra te werken. Zo houdt een alleenverdiener met een modaal jaarsalaris van 37 duizend euro slechts 900 euro extra over als hij door een promotie 10 duizend euro extra gaat verdienen, rekent Omtzigt voor. ‘De marginale belastingdruk is daarmee meer dan 90 procent. Is dat de definitie van meer werken moet lonen?’, wil Omtzigt van de VVD weten. Een ontregelde Hermans erkent dat de belastingdruk voor de middenklasse momenteel ‘te hoog’ is.
BBB-leider Van der Plas verbaast menig toehoorder door zich plots nadrukkelijk te profileren als ondernemerspartij. De partij die doorgaans opkomt voor ‘de regio’ maakt ditmaal een punt van het doortrekken de Randstedelijke Noord-Zuidlijn naar Schiphol. Het demissionair kabinet laat het aan de volgende minister om daar een besluit over te nemen. Van der Plas toont zich echter fel voorstander van het doorzetten van het het project waarin volgens haar meerdere ondernemers miljarden willen investeren. Als een van de weinige fractievoorzitters spreekt zij zich ook onomwonden uit vóór de aanwezigheid van arbeidsmigranten, momenteel de grootste groep migranten naast asiel- en studiemigranten. Kamerbreed, zelfs bij de PVV, wordt erkend dat grip op migratie ook betekent dat arbeidsmigratie gereguleerd moet worden.
Donderdag reageert het demissionaire kabinet op de voorstellen van alle partijen. Dan wordt ook duidelijk welke nieuwe verbondjes meerderheden hebben weten te smeden voor het aanpassen van de begroting. Maar bovenal zal de kiezer een nog duidelijker beeld krijgen van de richting die de partijen na de verkiezingen op willen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden